Divan Şiirinde Çin Ülkesi

 

Çin, divan şiirinde en çok adı geçen memleketlerden biridir.   Fakat divan şiirinde Çin,  bölge olarak sadece putperest Çinlilerin yaşadığı bölgeyi değil, daha ziyade  Doğu Türkistan’ı  kast edecek şekilde kullanılmıştır. Çin, Divan şiirinde   Hıta Hatâ Hoten Ülkesi Ahular ve Güzellerin Şehri , misk kokuları, misk ahuları, Çiğil ve Yağma güzellerinin  gezdiği bir ülke olarak yer almaktadır. ( bkz  Nâfe ve Nâfe-i Tatar Nedir ( Misk- Amber- Hıta- Hoten -Çiğil -Yağma ) Çin ile Türkistanı karıştıran Divan şairleri  Çin’i Türkistan güzellerinin yurdu, çekik gözlü ahu avcısı  Türkistan güzellerin vatanı ( bkz HOTEN AHUSU AHU-YI HOTEN ) olarak da düşünmüşler , Çin’i;  ipekleri, atlas kumaşları , dibâları ,  Çin işi aynaları,   Kitab-ı Erjeng ve Mani , Doğu Türkistan’daki  güzelleri ( bu güzeller  Çin güzeli olarak anlatılsa bile Türk-i Perizat , Çiğil güzelleri dir. Bkz Ferhâr Güzeller Mabedi  )  putları heykelleri,   kâse-i fağfurları  ile anılır. ( bkz  Halluh ( Ferhar : Güzeller Mabedi ) Hoten ve Nevşâd Şehirleri )

Bunların her biri de  odukça yoğun olarak işlenmişlerdir.  Divan şiirinde Çin ülkesi ile çağrıştırılan konuların başlıcaları maddeler halinde  şunlardır.

Çin  Hıta (Hatâ Hoten) ve Mani

Çin, divan şiirinde adı en çok geçen ülke  adlarından biridir.  Çin divan şiirinde,  Doğu Türkistan’da bulunan Hıta (Hatâ Hoten) , misk kokularının çıktığı ve ahular  ve  Çiğil güzelleri ile, Kitab-ı Erjeng ve Mani resimleri ile büt, sanem, büt-hâne, kâfir, nigâr, nigâristân, nak, nakkâş, münakkaş, sûret, tasvîr, musavver gibi put ve resimle  ilgili  kerimleriyle birlikte , çin kase ve porselenleri ile anılan bir memlekettir. ( bkz  Kâse Kûze, kâse-i fağfur ve Çanak )

Divan şairleri Bihzad ( Efsanevi Acem Ressamı ) ve Mani’yi resim, musavver, tasvir, sanem, nakış, nakkaş kelimeleri ile kullanmışlar Mani ve Bihzad’ı nakkaş , müsevvir, ressam, olarak düşünmüşler , fakat sevgilinin yüz ifadesini, işvesini, cadu bakışlarını , niyetini resmedemedikleri için Mani ve Bihzad’ı beceriksiz bulmuşlardır.

Musavvir-i ezel edeli nakşını tasvîr
Yüzünü hâke sürer Çîn içinde sûretler          (Şeyhi)

Saldı bir nat-ı münakkaş sahn-ı sahrâya sabâ
Kim onun nakşında hayrândır nigâristân-ı Çîn         Ahmet Paşa
Saba rüzgârı çölün ortasına öyle süslü bir övgü saldı ki, Çindeki put sergisi onun nakşına hayran kaldı.

Sana mânend kaçan Mânî Nigâr eyleye bir sûret
Ki ay yüzün sinün âhâ hatâsuz bir büt-i Çîndür              Kadı Burhâneddin

Sen mey içdükde izârın üzre çemin surh olur
Lâle hotdlar Çîn gülistânında san âhû-yı misk                                             Hayâlî

Gedâ-yı kûyun olup dergehünde kâse-lîs olmak
Diyâr-ı Çînde fağfûr u hâkân olmadan yegdür           Azmî

Lutf-ı haddünden ikest âyîne-i Çînî bulur
Nakş-ı hüsnünden hacâlet nüsha-i Erjeng alur            Karamanlı Nizâmî  [1]


Çin  ve  Misk-i Ahu (Misk-i Hoten)

Çin, edebiyat dünyamızda  misk-i ahu (Misk-i Hoten)  ve  misk ahularının göbeğindeki bir tür urdan elde edilen nafe adı verilen  koku ile anılır. ( bkz Nâfe ve Nâfe-i Tatar Nedir ( Misk- Amber- Hıta- Hoten -Çiğil -Yağma ) Misk ahularının yaşadığı Hıta  ve Hoten bugünkü Çin'in kuzeyinde Çiğil güzelleri ile de  ünlü olan bir bölgedir.  Ahu- yı müşgin,  “Misk” kokusunun çıkarıldığı   Hoten’deki ceylanları tabir eden  ahu yı hoten mazmunu ile eş anlamlı kullanılan bir mazmundur.  Müşg ahusu,  Misk  ahusunun eş anlamlısıdır. Bu bakımdan divan şiirinde   misk kelimesiyle birlikte Çin - Hıta – ahu,  ahu-yu Hoten kelimeleri  sık sık birlikte anılırlar. ( Bkz .  Ahu yu Harem-  )[2]

Feyz-i tıynet başkadır şu hı suret başkadır.
Her gazalı sanma ki deşt- i Hoten ahusudur.    ( Koca Rağıp Paşa)



ÇİN- HUBAN – ÇİĞİL GÜZELLERİ

Çiğil ve Huban-ı Çiğil

Çiğil, Doğu Türkistan’da  yaşayan  bir kısmı Mani bir kısmı da Hritiyanlığı benimsemiş olan  bir Türk kavmidir.  Çiğil Türkleri daha çok Yağma  Türkleri ile birlikte anılmıştır. Ç iğil ve Çin  divan şiirinde  kara, kaşlı, kara gözlü, uzun kirpikli,  ak yüzlü  putperest güzellerinin bol olduğu bir ülke gibi düşünülmüştür.  Çiğil sözcüğü divan şiirnde Huban-ı Çiğil olarak da geçer. Huban-ı Çiğil ise Çiğil güzelleridir. 

Çiğiller yağmacılıkları ile tanındığından veya Çiğil Türkleri ile Yağma Türklerinin  birlkte anılmalarından dolayı Çiğil güzelleri, yağmalayan, aklı ve şuuru yağma eden güzeller  gibi tasavvur edilmiştir. ( Geniş bilgi için bkz Çiğil ve Huban-ı Çiğil) [3]

İşittik cümle hûbâna Hıtâdan armağan gelmiş
O zülf-i müşg-i Çîn başdan nigârın pâyına düşmüş     Zatî


ÇİN FAĞFURLARI VE PORSELENLERİ

( Bkz Çin'i Fağfur- Kase-i Fağfur ) Çin –i Fağfur: Şeffaf yapıda olan yüksek kaliteli Çin işi porselenlerdir. Çok kıymetli porselenden yapılan Çin işi yemek kaplarına Çin-i Fağfur denmiş  ve Çin-i Fağfur divan şiirimizde adı sık sık geçen  bir meta olmuştur. [4] Fagfur kelimesi aynı zamanda Çin hakanı olmak anlamına da gelir. Daha  geniş bir izahla Çin-i Fağfur, Çin hükümdarlarının kullandığı, hükümdarlara  özel  kâsedir.  Fagfur bu nedenle hem Çin hükümdarını hem de Çin  işi çok güzel yapılmış kâseyi  ifade etmiş olur

Bir Moğol- Çin yüzlü kafir gönlümün Bağdad’ını
Yaktı yıktı  cevr ile  alanu talan eyledi.                 Hayali 

Neşve tahsil ettiğin sagar da senden gamlıdır
Bir dokun bin ah işit kase-i fağfurdan                         Şair Ali Efendi

Çin ve   Engelyun  ile  Çin İpeği

İpek ve ipek kumaşların ana vatanı olan  Çin ipekleri ve  yedi renkli  Çin ipekli  ve desenli  kumaşları, resimli İncil veya Mani’nin Kitabı Erjeng’in diğer bir  adı olarak da karşımıza çıkar.( bkz Enkilyun Engelyun Nedir )   Çin işi atlas ve dibalar ile Çin işi kumaşlar eski devirlerin en değerli kumaşları olmuşlardır. Çin’in ipekli kumaşları ve porselen fağfurları  antik dünyanın ticaretine  yön vermiş ve ipek yollarına adını koymuştur.

Zir-i beğal-i enkilyon destinde çelipası
Ta künbed-i gerdundan geldi bu gece yûna      Esrar Dede

İLGİLİ BAŞLIKLAR VE LİNKLERİMİZ

 

Kaynakça

 





Şahamettin KuzucularAdmin / Erkek / 1/20/2016