MENÜ
ESA E- DERGİ
DUYURULAR
SON 5 ÜYEMİZ
BEĞENİLENLER
YAPIM EKİ NEDİR VE YAPIM EKLERİ
Ekleyen : ESA , 11 Mayıs 2018 Cuma Beğen
YAPIM EKİ  
 
Fransızca  :     morpheme, affixe de formation,
İNGİLİZCE:      morpheme
Almanca  :      formans, bildungs element
 
 
Osmanlıca:      Teşkil lahikası , iştikak lahikası
Arapça :       
 
Kelime türü:   İsim –-  Dilbilimde bir terim
 
 
FARKLI EŞANLAMLI TERİMLERİ:   şekil eki morfem , yapı eki, teşkil eki
 
 
 TANIMLAR :
 
 Sözcük kök ve gövdesine getirilerek sözcüğün yeni bir kavram kazanmasını sağlayan ek
 
Mevcut sözcüklerden  (isim ve fiil köklerinden)  sözcüğün kök anlamı ile  alakalı ama sözcüğün kendisinden farklı  ve yeni anlamlı kelimeler türetmeye yarayan eklerdir. İsim ve fiil kökleri üzerine gelerek köklerin anlamı ile ilişkili yeni isimler ve filler türetirler.
 
Yapım ekleri dört türlüdür.
 
A) İsim Yapan Yapım Ekleri:
           1.İsimden İsim Yapan Ekler
           2. Fiilden İsim Yapan Ekler
B) Fiil Yapan Yapım Ekleri:
           1.İsimden Fiil Yapan Ekler
           2. Fiilden Fiil Yapan Ekler
 
A) İSİM YAPAN YAPIM EKLERİ
 
         İsim veya fiil kök ve gövdelerinden kökün anlamı ile ilişkili  yeni isimler türeten eklerdir.
 
1) İSİMDEN İSİM YAPAN EKLER
-lİk  Yapım Eki : Yer, alet,  araç,  topluluk, soyut,  meslek,  vb isimleri yapar:  tozluk, yolluk,  boşluk, odunluk,  kömürlük, kulaklık,  gecelik, gözlük, önlük... Müslümanlık, Türklük, hayvanlık , bilgelik... :bayramlık, akşamlık,  hediyelik,   sabahlık, ……. iyilik, güzellik, büyüklük, …… garsonluk, doktorluk, odunculuk, pazarcılık, , arıcılık, demircilik, rehberlik...
 
* Bu ekle türetilen ekler sıfat olarak da kullanılabilirler. İsimle sıfat arasında tür farkı olduğu için bu yönde soru sorulabilir:
 
kışlık odun; gecelik elbise, hediyelik eşya,  günlük masraf;
 
-ce  Eki: Dil isimleri , Farsça, Almanca ,Türkçe,  Yakutça, Romence,  Yer isimleri:  Sulucahöyük,  çamlıca tepesi,  Kozluca,  
Hayvan ve bitki isimleri yapar: karaca, kokarca, yumuşakça...
 
-cİ Yapım Eki:
 
İsim, sıfat, zarf türetir:  nişancı, duvarcı, sıvacı, sanatçı, yolcu, şekerci, duacı, milliyetçi, Türkçü, halkçı, sözcü, gazeteci,  şakacı insan... akılcı (davranmak), Atatürkçü (geçinmek)
 
-lİ Yapım Eki:
 
Çok işlek bir yapım ekidir. Soyut ve somut isimler ve sıfat türetir.  Kişinin nereli olduğunu bildirir:
Tokatlı, Sivaslı , kasabalı , köylü, kentli...  tuzlu, acılı,  biberli,  şekerli,... Osmanlı, Selçuklu,  Svaslı, ... sözlü, evli, nişanlı...  mavili, yeşilli, allı, güllü, sarılı kırmızılı...  bilgili,  sezgili, görgülü, saygılı,
irili ufaklı, kadınlı erkekli...
 
-sİz Yapım Eki:  İşlek bir yapım ekidir.  -li eki almış bazı kelimlerin olumsuzunu yapar. Fakat -li ekini almış her kelimenin -siz ile olumsuzu yapılmaz:
Akıllı>  akılsız,
Şekilli >şekilsiz,
Yollu> yolsuz
Sabırlı> sabırsız
 
korkusuz (çocuk), akılsız,  görgüsüz,  bilgisiz, mesnetsiz, liyakatsiz, , yersiz yurtsuz (kaldım), kimsesiz, tarafsız (davranmalı)...
 
-ki Yapım Eki:
 
bugünkü (maç),  dünkü, şimdiki, akşamki (fırtına), geceki (soğuk), bugünkünü, yarınkinden...
sınıftaki (öğrenciler),  okuldaki, evdeki, sınıftakiler, raftaki (eşyalar), yuvadaki (yavrular)...
 
-tİ Yapım Eki:
 
çıtır-tı, cızır-tı, şakır-tı, şıkır-tı, homur-tu, gıcır-tı, patır-tı
 
-e: göze (kaynak)...
-Cİl: etçil, otçul, insancıl, evcil, bencil, ölümcül...
-Daş: vatandaş, meslekdaş,  yurttaş, gönüldaş, ülküdaş
-gil:  teyzemgik, Fatmagil, ancamgil...
-leyin: geceleyin,  öğlenleyim, akşamleyin, sabahleyin, gündüzleyin...
-ncİ: birinci, beşinci, altıncı
-Er: üçer, beşer, yedişer, dörder, altışar...
-Cİk: gelincik, kızılcık, yavrucuk,  elmacık, kulakçık
 
2) FİİLDEN İSİM YAPAN EKLER
 
Fiil kök ve gövdelerinden isim türetirler. 
 
-Mek- mak,  fiil kök ve gövdelerinden fillerin n isimlerini türetir. Bu eklere isim-fiil (mastar) eki; isim-fiil (mastar) denir.
 
Al- mak, sal- mak, gel-mek, , gül- mek, çalış-mak...       
 
Bu ek nesne isimleri de türetebilir; bunlar isim-fiil veya mastar değil,  isimdir:
yemek, çakmak, ekmek, ilmek, kaymak
 
-me Yapım Eki:
 
 -mek eki gibi mastar  olarak da kullanılır .
başlama, yazma, sevme, görme, okuma, yazma, nakletme, hasta olma, bekleme, inanma...
Nesne isimleri de  yapar:
 
 Doğrama ( saz) Asma (yaprağı),  çarpma (işlemi), danışma (memuru), dondurma (külâhı), kavurma yemeği , işletme defteri,
 
karma (liste), süzme (yoğurt), yazma (eser),  kesme, vazo,   silme makinesi,  saçma (bir fikir), yapma (çiçek), asma (köprü),  yapma çiçek
 
-İş Yapım Eki:
 
-mek, -ma gibi  mastar ekidir.. Kalıcı nesne isimleri de yapabilir: seviş, görüş, koşuş,  alış
 
Biliş, tanış kimseler,
Alış verişe çıkmak,
İtiş kakış kalabalık,
Buluş düşünce,
Görüş belirtme,
Oturuş şekli
Çıkış ne taraf?
 
-En Yapım Eki:  seven, gülen, gezen, tozan,  bakan, çalışan, kazanan...
-Esİ Yapım Eki: Ölesi-m gelir, kırılası eller, batacısa görüşler,  adı batası işler  Öpülesi, geberesi, ölesi,
-mez Yapım Eki: Olumsuzluk bildirir.  Çıkmaz sokak, dinmez ağrı, bitmez, işler,  olmaz iş, yaramaz
korkmaz, çıkmaz...
-°r Yapım Eki: okur yazar,  görünür sebep, yazar kasa, bilir kişi, gelir gider, keser, güler yüz...
-dİk Yapım Eki: tanıdık kimse, bildik işler,  olmadık şey,  beklenmedik bir anda, sevin-diğ-imiz...
- ecek Yapım Eki: alacak(lı), yakacak, yatacak yer, yiyecek, giyecek, içecek, ölecek hasta, içecek su,
-mİş Yapım Eki: geçmiş, çok bilmiş, okumuş çocuk, dolmuş, yemiş...
 
-İm eki: alım, satım, atım, geçim, yapım, verim, biçim, giyim, kuşam, takım, üretim, bölüm,ölüm
-Gİ Eki:  sevgi, saygı, görgü, korku, yankı,  bilgi, duygu, örgü, sergi, vergi, övgü, algı, tutku, uyku, biçki, baskı, içki, atkı, keski...
-Gİn , yorgun, salgın , vurgun, kırgın , süzgün, düzgün, dalgın, bilgin, ergin, bezgin, durgun, olgun, soygun, vurgun, baskın, seçkin, pişkin, yetişkin, tutkun, küskün...
 
-ı, i eki : kazı, sızı,  yazı, sıkı, yapı, ölü, korku, , örtü, çeki, duru, sayı...
-İcİ eki :  kalıcı, vurucu, satıcı, atıcı, yatıcı,  bilici, alıcı, satıcı, dinleyici, görücü, bakıcı, yırtıcı, geçici, kurucu, korucu,  yüzücü,  binici, gidici, öğren(i)ci, dilen(i)ci...
.-k eki :  açık kapı, çürük diş, karışık işler,soğuk, açık , bölük , kırık, çıkık, yıkık,
-ken eki :  çalışkan, üretken, alıngan, atılgan...
-tİ eki :kızartı, karartı, bağırtı...
-ek, ak eki :konak,  kurak yaz, durak, çökek yaylası ,  yunak,  yatak, dönek, ürkek, korkak, bıçak...
-ç eki :inanç, sevinç, kıvanç,  utanç, usanç...
-ntI eki : alıntı, akıntı,  eklenti, beklenti, söylenti, toplantı, yaşantı, sarsıntı...
-e eki : dize, süre...
 
 
B) FİİL YAPAN YAPIM EKLERİ
 
 
1) İSİMDEN FİİL YAPAN EKLER
 
 
-le- la  eki :   baş-la-, taşla, suç-la, su-la, avla, sal la,  yolla, kolla,  çın-la-, in-le-, ter-le-, gece-le-, hafif-le
-El ,  al, Yapım Eki: çoğ-al-, dar-al-, az-al-, boş-al-, düz-el-, dik-el-...
-l Yapım Eki: kısa-l-,  eğri-l, doğru-l-, sivri-l-, duru-l-, ince-l-az-al,
-e, a Yapım Eki: yaş-a-, kan-a-, boş-a-, tün-e-, oy(u)n-a-...
-°r Yapım Eki: kara-r-, yaş-ar-, boz-ar-, ağ(k)-ar-, sar(ı)-ar-, mor-ar-...
-de Yapım Eki: çıtır-da-, mırıl-da, fısıl-da,  şırıl-da-, horul-da-, gürül-de-...
-mse, ımsa Yapım Eki: az-ı-msa-, küçü-mse-, ben-i-mse-, öz-ü-mse-, kötü-mse-...
-se, sa  Yapım Eki: su-sa-, önem-se-, garip-se-, mühim-se-...
-leş , laş Yapım Eki: sert-leş-,  taş-laş-, kötü-leş-, iyi-leş-, katı-laş-, sağlam-laş-...
-len, lan  Yapım Eki:  yol-lan, ev-len-, kan-lan,  can-lan-, hoş-lan-, us-lan-, iç-len-, dert-len-...
 
 
2) FİİLDEN FİİL YAPAN EKLER
 
-t Yapım Eki: Çatı ekidir; geçişsiz fiilleri geçişli (oldurgan) yapar; geçişli fiillerin de geçişliliğini artırır (ettirgen yapar). Genellikle ünlüyle biten fiillere gelir:
yürü-t-, acı-t-, ak-ı-t-, oku-t-, anla-t-, ağla-t-, ara-t-, kızar-t-...
 
-r, er, ar  Yapım Eki:
 
Çatı ekidir. "-t" ile aynı görevdedir; oldurganlık ve ettirgenlik görevi vardır. genellikle ünsüzle biten fiillere gelir: çık-a-r-,  serp-er, kop-a-r-, kaç-ı-r-, uç-u-r-, bat-ı-r-,  düş-ü-r-, iç-i-r-...
-Dİr Yapım Eki: Çatı ekidir; geçişsiz fiilleri geçişli (oldurgan) yapar; geçişli fiillerin de geçişlilik derecesini artırır (ettirgen yapar): yaz-dır-, sor-dur-, aç-tır-, çiz-dir-, sök-tür-, as-tır-, koş-tur-...
-l Yapım Eki: Çatı ekidir; edilgen ve dönüşlü fiil yapar: at-ı-l-, soy-u-l-, yaz-ı-l, çiz-i-l-, ay(ı)r-ı-l-, gid-i-l-...
-n Yapım Eki: Çatı ekidir; edilgen ve dönüşlü fiiller yapar: başla-n-, tara-n-, yıka-n-, bil-i-n-, sil-i-n-, sür-
-ş Yapım Eki: Çatı ekidir; işteş fiil yapar: döv-ü-ş-,  sat-ış, koş-uş , at-ı-ş-, tart-ı-ş-,  sev-iş,  
- ele- ala  Yapım Eki: kov-ala-, it-ele-, silk-ele-, dur-ala-, tep-ele-...

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...