MENÜ
ESA E- DERGİ
DUYURULAR
SON 5 ÜYEMİZ
BEĞENİLENLER
Hereke'de Halıcılık
Ekleyen : Adem , 21 Ağustos 2016 Pazar Beğen

                       


Hereke halısı

Kocaeli'ne bağlı bir ilçe olan Hereke'de üretilen halıdır.  Dünyada adını Türk markası olarak duyuran ilk ürünlerden biri olan, günümüzde hala aynı ihtişamıyla kabul gören, dünyanın en kıymetli el halısı olarak kabul edilen Hereke halısının yapım maddeleri olarak  ipek, yün ve pamuk kullanılır. Herekede halıcılk çok eskiden beri ülkemizin diğer il ve ilçelerinde  el işi olarak ve  geleneksel yöntemlerle yapılagelmiş bir geçmişe dayansa  bile Herke halıları geleneksel metotlarla üretilen  halıları ile değil Hereke'de açılan halı fabrikasının üretime girmesi ile tüm dünyada  tanınan bir marka haline gelmiştir. 

Osmanlı sanayisinin ilk modern fabrikalarından biri olarak kabul edilen Hereke Fabrikai Humayunu, Hereke halıcılığının doğduğu yer ve zaman olmuştur.

Dosya:Ambassadors Hall Dolmabahce March 2008 pano.jpg

Dolmabahçe Sarayı elçilik salonundaki 120m² büyüklüğündeki Hereke halısı


Hereke Halı Fabrikası 


Hereke Fabrikası, Ohannes ve Bogos Dadyan kardeşler tarafından 1842-1844 yıllarında kuruldu ve 1845 yılında ülkenin ilk özel dokuma fabrikası olarak faaliyete geçti. Faaliyete geçtiği 1845 yılında fabrikanın yönetimi ve mülkiyeti Osmanlı Devleti'ne devredildi. Başlangıçta bez ve ipekli kumaş üretiminin planlandığı fabrikada, Avrupa ülkelerinden ithal edilen makinelerle beraber üretim alanı genişledi. (1) 

Önceleri Topkapı Sarayı için üretilen seccade halılar ile sınırlı tutulan Hereke Fabrikai Humayun'unda halı üretimi 1890 yılından itibaren fabrikanın başına getirilen Hacı Akif Bey’in gayretleriyle Anadolu'nun çeşitli bölgelerinden getirtilen halı ustalarının da katkılarıyla çok daha üst seviyelere ulaşmıştır. Büyük ebatlarda Dolmabahçe sarayı için tasarlanan Hereke Halıları, zamanla tüm dünyanın tanıdığı en kaliteli el dokuması halı unvanını 1894 yılında Lyon, 1910 Brüksel, ve 1911 Torino sergileri gibi tanınmış birçok uluslararası fuarlarda haklı olarak kazanmıştır.(2) 

 Osmanlı saray halıları XIX. yüzyılın ikinci yarısında Hereke Fabrika-i Hümayunu ile son gelişme dönemine girmiştir. Bu fabrika Sultan Abdülmecit döneminde 1843 yılında kurulmuştur (7). Fabrikada halı üretimi, 1844 yılında padişahın emriyle kurulan halı tezgâhlarında başlanmıştır(7). Bir başka kaynağa göre ise; bu fabrikada halı üretimine 1891 yılında başlanmıştır(7).

“1833 yılında Defterdarda “Feshane-i Fabrika-i Hûmayun”un kurulduğu ve daha sonra genişletilerek 1843 yılında halı imalatına başladığı da bilinmektedir. Hereke fabrikası atölyelerinde halı dokumalarına 1891’de başlandığına göre, Feshane halıcılığının tarihi daha eski olması gerekir. Ancak Hereke ve Feshane’de daha evvelki tarihlerde de halı dokunduğu ancak bu halılara müessese adı yazılmadığı düşünülmektedir. Hereke halılarının eski örneklerine rastlandığı halde,Feshane halılarının eski örneklerine pek rastlanmamaktadır”(7).

 1891 yılında 100 halı tezgahı bulunan yeni bir bölüm açıldı ve halı üretimine geçildi. 1905'ten itibaran ise ürün çeşitliliği artırıldı ve fes, perde, fanila gibi birçok alanda üretime geçildi. Fabrika ürünlerindeki kalitenin piyasada kabul görmesi sonucu 1846'da Hereke markası tescil ettirilerek koruma altına alındı. 1850 yılında ise fabrikanın adı "Hereke Fabrika-i Humayun" olarak değiştirildi.

Sultan Abdülmecid'in Dolmabahçe Sarayı'nı dünyanın en iyi halılarıyla döşeme fikri üzerine, 1891 yılında halı üretimine geçildi. Dolmabahçe Sarayı'nın bahçesinde "Hereke Dokumahanesi" adında bir halı dokuma atölyesi açıldı[1] ve Hereke'deki bu fabrikadan halı dokuma ustaları getirildi. Dolmabahçe Sarayı'nda bulunan Hereke halıları bu atölyede ve Hereke'deki fabrikada dokunan halılardır. Bu halılar sadece saray için dokunmuş, bu desen ve halıların başka bir yerde kullanımı yasaklanmıştır.

Beylerbeyi Sarayı'nda bulunan geniş boyutlu halılar, koltuk ve perde yapımında kullanılan kumaşlar yine bu fabrikada dokundu. Çırağan Sarayı'nda on üç oda ve bir sofa Hereke kumaş ve halılarıyla döşendi.[3]

1894 Yılında Hereke'yi ziyaret eden Almanya İmparatoru Kaiser Wilhelm II beraberinde getirdiği kimyasal boyalar ile halıların dokumasında kullanılan teknolojinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. O dönemde Kaizer'in konakladığı köşk halen müze olarak korunmaktadır.

Türkiye'de 1923 yılında Cumhuriyet kurulmasının ardından lüks halı üretimi savurganlık olarak görüldü ve 1950'li yıllara kadar bu düşünce ile Hereke halısı üretimi ihmal edildi. 1950'li yıllarda usta dokumacıların katkılarıyla Hereke halı dokumacılığı bir sanat kolu olarak tekrar değer kazandı. Tamamı el dokuması olan halılar günümüzde işçiliği ve sanat değeriyle kabul görmektedir.

Cumhuriyet döneminde Fabrika-i Humayun-u’nun önce Maadin Bankası’na devredilmesi daha sonra ise Sümerbank Halı ve Kumaş fabrikası haline dönüştürülmesi sonucu bir müddet yapısal uyum sorunu yaşayan Hereke Halıcılığı, 1950 yılında zamanın Cumhurbaşkanı Celal Bayar'ın katkıları ve özel sektörün de gayretleriyle, dünya halı literatüründe zirveye çıkmış, ülkemizin dünyaya tanıtımında önemli bir rol oynamıştır. 1990'lı yıllara kadar yapılan dolaylı ve dolaysız 70 milyon USD/yıl gibi ihracat rakamlarıyla ülkemiz ekonomisine önemli katkılar sağlamıştır.(2) 

Fabrika, Cumhuriyetin kurulmasının ardından 1925'te Maliye Bakanlığı'na, 1933 yılında Sümerbank'a devredildi. 1995 yılında Sümerbank'ın özelleştirilme çalışmaları sırasında TBMM Milli Saraylar Dairesi Başkanlığı'na devredildi.[3] Fabrika, hâlen TBMM Millî Saraylar'a bağlı olarak müze-fabrika şeklinde halı ve kumaş üretimine devam etmektedir.[3]

1980 yılından itibaren ülkemizde alınan bir dizi ekonomik kararlardan sonra uygulanmaya başlayan dış rekabete dayalı sanayi politikalarına rağmen, ürün geliştirme ve pazarlama stratejilerinin günün koşullarına uygun hale getirilememesi, Hereke halıcılığının dış pazar bulma koşullarını olumsuz yönde etkilemiş, Hereke halısının yanısıra ve en önemli girdilerden biri sayılan Türk ipekçiliğinin de yok olmaya başlaması, dünya el halı pazarındaki liderliğin başta Çin olmak üzere Uzakdoğu ülkelerine kaptırılmasına ve rekabet edilemez hale gelinmesine yol açmıştır. (2) 

Hereke ürünleri 1894, 1902, 1910, 1911, 1921 yıllarında yurt içi ve Fransa’daki sanayi ürünleri fuarlarında ödüller ve madalyalar kazanmıştır. O yıllarda ipek canfes, ipek kemha, ipek kadife, döşemelik ve perdelik kumaş ile ipek yün halı üretimi yapılmaktadır. (7) 


Dosya:Turkeye.Urgüp08.jpg



Günümüzde Hereke halısı 

Hereke'de halıcılığa ilişkin ilk çalışmalar, 1891 yılında Hereke dokuma fabrikası'na Gördes, Demirci ve Sivas'tan getirtilen ustalarla başladı. Bu ustalar çevre köylerde bu sanatı öğretti ve halıcılık kısa sürede yaygınlaştı. Saray halıları ve yabancı devlet adamlarına armağan edilecek değerli halılar burada dokunmaya başladı. Özellikle 1943'ten sonra Hereke halıcılığında büyük bir canlanma görüldü. Önceleri Gördes, Demirci türü halılar dokunurken daha sonra Uşak, Gördes, Bergama ve Saray halıları örnek alınarak özgün motifler oluşturuldu.(5) 

Hereke halısı pamuk iplik üzerine yün ve ipek üzerine ipek olarak iki türlü dokunur. Yün halıların dm²'sinde 3600 ilmek bulunur. Kalitesi 60x60 olarak adlandırılır. İpek halılarda ise dm²'de 10.000 ilmek olur. Kalitesi 100x100 olarak adlandırılır. Her ne kadar daha sık dokunmuş halılar da olsa gerçek Hereke halılarının standartları budur. Hav yükseklikleri ise ipek halılarda 1,5-2,0 mm yün halılarda ise 4,0-5,0 mm arasındadır. Hereke halıları sık dokunduğu için desenler oldukça ayrıntılıdır. 

Hereke asıl ününü ipek halılarla yapmıştır. Bursa ipeğinden dokunan bu çok değerli halılar yurtiçinde ve yurtdışında kolaylıkla alıcı bulmuşlardır. İpek Hereke halılarında santimetre karede ortalama 100 düğüm bulunur. Çok ince ve çok değerli olan bazı halılarda santimetre karedeki düğüm sayısı 400'ü geçmektedir. Bu halılarda gül, karanfil, lale, erik ağacı motifleri çoğunluktadır. Kimi halılarda çerçeve içine alınmış eski harfli yazılara ya da çiçek motifleri arasına yerleştirilmiş hayvan motiflerinden oluşan değişik kompozisyonlarda bulunur.

Hereke halıları büyüklüklerine göre küçük yastık (25 x 40 cm.), yastık(60 x90 cm.), seccade(120 x180 cm.), karyola(150 x225 cm.), kelle(200 x 300 cm.) gibi değişik adlar almaktadır.

Hereke halıları patentler ile coğrafi olarak tescillidir. Hereke halıları Türk düğümü (çift düğüm veya Gördes düğümü olarak adlandırılır) ile dokunduğu için İran halılarına göre (tek düğümlü veya sini düğüm) çok daha fazla dayanıklıdır. Hereke halıları ilk dokunduğu dönemler de dahil bugüne kadar İran halı desenlerinden hiç etkilenmemiş saray nakkaşlarının özgün tasarımları ile hayat bulmuştur. Ne yazık ki günümüzde kullanılan yün kalitesi geçmişteki halılarda kullanılan yün kalitesine göre oldukça düşüktür. Bunun nedeni kullanılan yünler eskiden tamamen canlı hayvan yünü iken günümüzde kesilmiş hayvan yünleri kullanılmakta, ayrıca boya kalitesi ve kırkım mevsimlerine uyulmaması ile kullanılan yünler eskilere göre daha mat renge sahip olmaktadır. Fakat günümüzde özellikle Sümerhalı'nın ürettiği yünlere, yapağı boyanmadan önce özel bir apre ile güve yemez özelliği verilir. Boya daha sonra yapılır. Bu halının dayanıklılığını ve kalitesini arttırır. Bunun haricinde, Isparta yöresi, Sivas (Sivas Cezaevi halısı da hereke halısıdır) ve Diyarbakır'da dokunur. Bu tezgahlarda dokunan halılar Isparta Sümer halı fabrikasında özel hav makinelerinde uygun yükseklikte kırkılır, yıkanır, arka yüzleri alevle fazla uzunluklardan temizlenir ve kalitelerine göre sınıflandırılır ve piyasaya verilir. Hereke halısı alırken arka yüzünde atkı ve çözgüden yün fışkırmamış olmasına, desenin kaymamış olmasına dikkat edilmelidir. Ayrıca hav yüksekliği de kesim şekli de kaliteyi etkiler. Bu halının ençok bilinen ve klasik olmuş olan deseni "Yedi Dağın Çiçeği" dir. Fakat bununla beraber burucie ve polonez gibi çok güzel desenleri de vardır. Hereke halısını İran halılarıyla kıyaslarsak ancak binlerce dolarlık Bidjar halısı hereke kadar olmasa bile emsali sayılabilir. Fakat dokuma şekli, desen ve renk çeşitliği ve sert bir halı olması Hereke halısını her zaman öne çıkarır. (1) 

Hereke halılarında desen numaraları ve adları vardır. Bunlardan seccade örnekleri şunlardır. 1011-Çeşmi Bülbül, 4014-Zümrüdüanka, 1272-Çinili Bahçe, 1245-Bahardalı, 12-Kufili, 10-Güzelleme, 1024-Kandilli, 1009-Sultanahmet,14-Asmalılale, 17-Saray Kandili, (7) 

Taban halıları ise 1002-Yedi Dağın Çiçeği, 1061-Erik Dalı, 1042-İnce Lalezar, 1077-Hasbahçe, 1070-Bademli, 21-Zengin, 1072-Laleli, 1021-Eskilalezar, 1037-Tebriz, 1078-Ferhan, 1003-Polonez, 1098-Kırçiçeği, 1085-Lalezar, 1108-Müzelik, 1062-Bindallı, 1026-Kafkas, 1109-Pençeli, 1094-Rozet, 1296-Meram, 1055-Kafesli gibi hala üretilen desenlerdir (7 )



KAYNAKÇA
  1. http://tr.wikipedia.org/wiki/Hereke_hal%C4%B1s%C4%B1
  2. Erhan ÖR,Hereke Halı Üreticileri Derneği,  http://herekeli.com/Tr/Hereke3.asp?m1=1&m2=7&m3=29
  3. Hereke İpekli Dokuma ve Halı Fabrikası" (Türkçe). Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı. 11 Ekim 2010 tarihinde erişildi.
  4. Çırağan Sarayının Kullanıma Başlaması". Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı. 2010-10-11 tarihinde erişildi.
  5. Sümer Holding'den Fabrika Devri", Milliyet Gazetesi. 9 Ekim 2010 tarihinde erişildi..
  6. Erhan Ör, Hereke İpek Halısı,http://herekeli.com/Tr/Hereke3.asp?m1=1&m2=7&m3=26
  7. Yrd. Doç Dr. Aysen SOYSALDI ,Osmanlı Hereke Fabrika-î Hûmayunu ve Bugünkü Hereke Halıcılığı, http://dhgm.meb.gov.tr/yayimlar
    
http://www.google.com.tr/imgres?q=hereke

 

İGİLİ LİNKLER

  • Geleneksel Hasır ve Boyra Örgücülüğü ve Ürünleri 
  • Şile Bezi Otantik Yapımı ve Kültürel Önemi 
  • Kavukların Türleri Şekilleri ve Anlamları
  • ANADOLU'DA BİNDALLI
  • Gördes Halıları Düğümü ve Halı Tipleri
  • Türk Kilimlerinin Motifleri Desenleri ve Anlamları  
  • Heybe nedir ve Heybecilik
  • Hereke'de Halıcılık
  •  KAFTAN VE KAFTAN GİYME GELENEĞİ
  • Hasır ve Kamış Örgücülüğünden Endüstiriye
  • Geleneksel Giysilerimiz
  • GELENEKSEL TÜRK KUMAŞLARI VE ALFABETİK ADLARI
  • Türk Kültüründe Dokuma Teknikleri ve Dokuma Türleri
  • Geleneksel Keçeciliğimiz.
  • Osmanlı Saray ve Halk Kültüründe Giyim Kuşam
  • Sivas'ta Halı ve Kilimcilik
  • Halı ve Kilim tarihçesi
  • Tarihten ve Günümüze Isparta da Halıcılık
  • Seccadeciliğimizin Tarihi, Özellikleri, Resimleri
  • Türklerde Halı Sanatı
  • Halı,Kilim ve dokuma sanatları
Not: Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme, Resim,Tablo, kaligrafi, ebru, Fotoğraf, minyatür, hat, sedef, el işi, oya, bezeme, Telkari, kazaziye  benzeri çalışma  ve araştırmalarınızı, sitemize üye olarak ,  bize başvurarak ESA'da paylaşarak kültürümüze katkıda bulunabilir, kendinizi ve ürünlerinizi tanıtabilirsiniz.

 BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM  veya s_kuzucular@hotmail.com

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...