Nişancı Ahmet Feridun Bey ve Münşeâtü's-Selâtin ( 16.yy)

 

Sokullu Mehmet Paşa  ile Feridun Ahmet Bey -  Resim kaynağıhttps://en.wikipedia.org/wiki/Feridun_Ahmed_B Ottoman illustration c. 1568


NİŞANCI AHMED FERİDUN BEY

Münşeâtü’s-Selâtin adlı, münşeat adlı eseriyle tanınmış devlet adamı

Osmanlı devlet adamı ve yazarlarından olan Ahmet Feridun Bey'in doğum yeri tarihi bilinmemektedir. Kaynaklara göre ölüm tarihi İstanbul 1583 yılıdır.


 Ahmet Feridun Bey'in vakfiyesinde babasının adı Abdülkadir olarak geçer. Babasının adının Abdülkadir olarak geçmesine bakarak babasının bir devşirme olduğu söylenebilir. Vakfiyesindeki künyesini " Ahmet, eş Şhir bi- Feridun et Tevki" olarak göstermiştir. [1]

Elde edilen bulgular Feridun Bey'in, Defterdar Çivizade Abdi Çelebi'nin yanında, evinde ve himayesinde  yetiştiğini göstermektedir. Onun himayesinde ve sayesinde  Sokullu Mehmet Paşanın yanına kâtip (1552), sonra da divan kâtibi oldu. Nahcivan seferine (1554) katılmış,  Sokullu Mehmet Paşanın sadrazamlığa yükselmesi ile Divan-ı Hümayun kâtipliğine getirilmiştir. [2] Kaynaklardan anlaşıldığına göre bununla da kalmayarak aynı zamanda Sokullu'nun " Sır kâtibi " olduğu anlaşılmaktadır. Sokullu'nun yanında bu denli itibar kazanması devlet işlerinde itibarının ve görevlerinin de yükselmesine vesile olduğu aşikârdır.

Zigetvar seferinden sonra Kanuni tarafından Dergâh-ı Ali Müteferrikalığına getirilerek kendisine  Selanik’te bir zeamet verildiği hayatı hakkında edinilen bilgiler arasındadır. Kanuni'nin ölümü ve II. Selim'in tahta çıkışı esnasında çıkan o  büyük kargaşada Sokullu’ya manen ve fikren büyük bir yardımda bulunmuştur. [3] Onun fikir ile Zigetvar seferinde ölen Kanuni'nin ölümü II. Selim haberdar olana kadar saklanmış, yeniçeri teşkilâtı cülûs bahşişinden dolayı ilk defa bir Padişah’a başkaldırma belirtileri göstermiş, II. Selim iki kez yeniçerilere Cülus bahşişi vermek zorunda kalmıştır. [4]Bu kargaşa da çıkan olayları bastırmak, asayişi temin ederek olayları yatıştırmak aşamasında çok önemli kararlar vermiş ve asayişin sağlanmasında oldukça mühim bir rol oynayarak sükûneti sağlamıştır.  II. Selim'in tahta çıkışında gösterdiği bu yararlılık önce; 1570 yılında reisülküttap,[5] 1573 yılında da  nişancı olmasını sağlamıştır.

II Selim ve Sokullu zamanlarında ikbal devrini yaşamış, her ikisi tarafından da destek ve himaye görmüştür. II. Selim'in ölmesi üzerine tahta çıkmak için yola koyulan II. Murat’ı kendisine ait gemiyle İstanbul'a getirmesine rağmen Feridun Bey'in ikbal yılları II. Murat’ın tahta çıkmasından sonra sönmeye başlayacaktır.  Sokullu'nun tesirinden kurtulmaya kararlı olan III. Murat zamanında artık gözden düşecektir.

İleri görüşü bir devlet adamı olduğu kendisine yarar sağlayacak kararları almakta mahir olduğu anlaşılan Feridun Bey, III. Murat'ın tahta çıkmasından sonra itibarını korumak istemiştir.  Devlete sağladığı katkılarla yetinmeyerek 1575 yılında en önemli eseri olan ve "  Feridun Bey Münşeatı" diye tanınan Münşeat-üs-Selâtin'i (Sultanların Yazıları) adlı eserini  Sokullu vasıtasıyla yeni hükümdar Murat III' a takdim eder. Buna rağmen padişahtan  itibar görmeyen Feridun Bey  10 Nisan 1576'da III. Murat tarafından nişancılık görevinden azledilmiştir. 1577'de Semendre'ye sancakbeyi olarak tayin edilmiş, bu görevinden de Köstendil sancak beyliğine atanmıştır. [6] Bu atamalar onun yıldızının sönmeye başladığının göstergeleri olmaktadır.

Sokullu bir köle tarafından suikasta kurban edilerek bıçaklanıp öldürüldükten sonra çok garip bir şekilde tekrar İstanbul'a çağırılıp Nişancılık görevine getirilir. 1582. [7]

Aynı yıl yeniden nişancı olduktan sonra 1582'de  Rüstem Paşa (1500-1561)  ve Mihrimah Sultanın kızı olan ve muhtemelen Kara Ahmet Paşa'dan dul kalan Ayşe Sultan ile evlenmiştir. [8] ( bkz  Rüstem Paşa (1500-1561) Tevarih-i âl-i Osman )  Bazı tarihçiler onun Sokullu'dan dul kalan İsmihan Sultan'la da nikâhlandığını rivayet etmektedir. Fakat Feridun Bey'in ikinci ikbal devri fazla sürmeyecektir. İkinci kez nişancılık görevine getirildikten bir yıl kadar sonra vefat eder ve Eyüp'teki türbesine defnedilir16 Mart 1583, [9]

Ölümü üzerine şair Ermani " Nişan kaldı dünyada Feridun " şeklindeki  mısrasıyla ebced hesabıyla  bir tarih düşürmüştür. [10]


EDEBİ KŞİLİĞİ 

En ünlü Osmanlı nişancıların olan Feridun Bey bu makamında dört yıldan fazla kalmıştır. Aynı zamanda münşi, hattat ve şair olan Feridun Bey 16 yy ın önemli simalarındandır. İkbal zamanlarında şair ve yazarlara çok önem veren bir devlet adamı olan Feridun Bey'in evi sağlığında şair ve yazarlarla dolup taşmış, arkadaşlarını âlim yazar ve şairlerden seçmiş birisidir.

Hattatlığa olan merakı ile güzel sanatlara da olan düşkünlüğü belli olan Feridun Bey'in şiirlerinin Baki tarafından da sevilmiş olması onun şairlik gücünü göstermesi bakımından da önemli işarettir. Hatta şair Baki'nin Feridun Bey için yazdığı gazel ve kasideleri bile bulunmaktadır. 16 yy ın dev şairi Baki’nin dahi takdirini kazanmış olması eserlerinin ve edebi kişiliğinin bir göstergesi kabul edilebilir.


Koca Nişancı Celal zade Mustafa Efendi'den hat dersleri alan Feridun Bey'in sülüs, talik, rika ve  ve divani yazı türlerinde değerli çalışmaları olduğu bilinmektedir. İkbal zamanlarında edindiği gelirleri ile pek çok hayır eseri bırakan Feridun Bey'in çok sayıda vakıf eseri ve bu vakıflarına gelir temin etmek için kurdurduğu han ve hamamları bulunmaktadır. [11]


ESERLERİ 

Münşeâtü’s-Selâtin 

En önemli eseri Feridun Bey Münşeâtı olarak tanınan Münşeâtü’s-Selâtin’dir. Osmanlı tarihinin en önemli kaynakları arasında olan  bu eserini 1575’te Üçüncü Murâd Han’a takdim etmiştir. Bu eser İstanbul'da iki defa basılmış olan (1848) ve (1858) ünlü eser Münşeat-Us-Selâtin Osmanlı devletinin kuruluşundan Murat III' ün tahta çıkışına kadar olan zaman içindeki vesikaları toplamıştır. Eser Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan III. Murat zamanına kadar bazı önemli olaylarla, padişahlarla ilgili bilgi ve belgeleri içeren bir derlemedir. Kitabında, rütbelerine göre insanlara yazılacak mektup ve yazılarda nasıl hitabe dileceğim, mektupların nasıl bağlanıp sona erdirileceği­ni anlattığı gibi 600 civarındaki belge İle de örneklemiştir. [12]Münşeat’ı 1818 ve 1857 yıllarında iki defa basılmıştır.  Her iki baskı sırasında bazı farklar vardır. Aynı zamanda orijinalinde bulunmayan bazı ekler konmuştur, önemli bazı vesikaların başkalarından alındığı Mükrimin Halil Yınanç, tarafından ortaya konmuştur. Bu eser günümüz Türkçesi ile de  Halil Yinanç tarafından incelenmiştir. [13]


Nüzhet-ül-Esrar-ül-Ahyâr der Ahbar-ı Sefer-i Sigetvar

Diğer eseri Zigetvar seferine ve Sokullu Mehmet Paşaya ve Selim II' nin ilk yıllarına ait olan, Nüzhet-ül-Esrar-ül-Ahyâr der Ahbar-ı Sefer-i Sigetvar (Zigetvar Seferi Haberlerinden En iyilerinden Esrarlar Bahçesi) dir. Zigetvar kalesi fethinden II Selim'in tahta çıkışı ve ilk yaıllarını anlatan bir eseridir.  Bu eser yazma halinde kütüphanelerde bulunmaktadır ve  üç nüshası bilinmektedir. Bu eseri minyatürlerle de süslenmiş şekildedir. [14]


Nişancı Feridun Ahmet Paşa Kanunnâmesi

Diğer bir eseri ise III. Murad dönemi umumi kanunnamelerinden Nişancı Feridun Ahmet Paşa Kanunnamesidir. Bu eserinde  Kanun ve kanunname terimleri hakkında bilgi verilmiş ve eserin metni günümüz Türkçesine çevrilmiştir.[15]

Bu eser  hakkında Dr. Ümit KILIÇ: "Bu eser yalın bir kanunlar manzumesi olarak değerlendirilmemelidir. Sahip olduğu muhteva açısından İmparatorluğun, toplumu ve kurumlarıyla zirveye ulaştığı bir döneme ait idari, sosyal ve ekonomik hayatı ve bunların birbirleri ile olan ilişkilerini de birincil bir kaynak olarak bünyesinde saklamaktadır." [16] Şeklinde söz etmektedir. Feridun Ahmet Paşa Kanunnamesinin  nüshası, İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Mihrişah Sultan No. 447-17’da kayıtlıdır. Kanunname 210x135 mm. ölçülerinde sahip bir defter şeklinde tanzim edilmiştir. [17]


Miftâh-ı Cennet; 

Miftâh-ı Cennet; dînî, ahlâkî bir eserdir. Nüzhetü’l-Esrâr fî Feth-i Kal’at-ı Zigetvar, Zigetvar Seferini anlatır.

Şiirler de yazan Feridun Bey’in bir divanı ile birkaç düzyazı eserinin olduğunu Ata-i Zeyli Şekaik adlı eserinde söz etmektedir. Fakat sözü edilen bu divanı elimize geçmemiştir. 

 Sitemizdeki Tevarihler Gazanameler Gazavatnameler Zafername ve Selimnameler 

 

  1. Kalkandelenli Sücûdî ve Selimnâme'si
  2. Keşfî Mehmed Çelebi Selimname
  3. Kılıççızâde İshak Çelebi Selimnâme (İshaknâme)
  4. Nişancı Celalzade Mustafa Çelebi Tabakatü’l-Memalik, Selimname ve Diğer Eserleri
  5. Sa’d b. Abdülmute’al ve Selimnamesi
  6. SELİMNAME Koca Nişancı Celalzade Mustafa Çelebi
  7. Gazavâtnâme Çeşitleri ve Eserleri
  8. Gazavâtname ve Türleri
  9. Selatin-name Dasitan-ı Ali Osman ( Kemal )
  10. 14-15. Yy. Osmanlı Tarihçileri ve Eserleri
  11. Başlıca Osmanlı Tarihçileri ve Eserleri 16. yüzyıl
  12. Başlıca Osmanlı Tarihçileri ve Eserleri 17-18-19 yy
  13. Dâstân ve Tevârîh-i Mülûk-i Âl-i Osman'dan
  14. Osmanlı Tarihçileri ve Tarih Konulu Eserleri
  15. Şehinşahname ve Minyatürleri Seyyid Lokman ve Nakkaş Osman
  16. Câm-ı Cem- Ayîn Hasan bin Mahmûd el-Bayâtî
  17. Şehnâme-i Âl-i Osmân ve Minyatürleri

 

KAYNAKÇA 

 

[1] Abdülkadir Özcan, Feridun Ahmet Bey, TDV yayınları İslam Ansiklopedisi, c.12, shf, 396-397, İstanbul- 1995

[2] Abdülkadir Özcan, Feridun Ahmet Bey, TDV yayınları İslam Ansiklopedisi, c.12, shf, 396-397, İstanbul- 1995

[3] Rehber Ansiklopedisi, Feridun Bey Maddesi

[4] Anonim,https://www.enfal.de/osmanlitarihihasircizade/012.htm, son erişim 21-11-2013

[5] Abdülkadir Özcan, Feridun Ahmet Bey, TDV yayınları İslam Ansiklopedisi, c.12, shf, 396-397, İstanbul- 1995

[6] Abdülkadir Özcan, Feridun Ahmet Bey, TDV yayınları İslam Ansiklopedisi, c.12, shf, 396-397, İstanbul- 1995

[7] Abdülkadir Özcan, Feridun Ahmet Bey, TDV yayınları İslam Ansiklopedisi, c.12, shf, 396-397, İstanbul- 1995

[8] Abdülkadir Özcan, Feridun Ahmet Bey, TDV yayınları İslam Ansiklopedisi, c.12, shf, 396-397, İstanbul- 1995

[9] Evliya Çelebi Seyahatnamesi, C.I, shf, 405

[10] Abdülkadir Özcan, Feridun Ahmet Bey, TDV yayınları İslam Ansiklopedisi, c.12, shf, 396-397, İstanbul- 1995

[11] Abdülkadir Özcan, Feridun Ahmet Bey, TDV yayınları İslam Ansiklopedisi, c.12, shf, 396-397, İstanbul- 1995

[12] DİVAN EDEBİYATINDA MÜNŞEAT MÜNŞEATLAR https://edebiyatvesanatakademisi.com/Arama.aspx?id=33204

[13] Feridun Bey Münşeatı",Mükremin in Halil Yinanç, " Türk Tarihi Encümeni Mecmuası (T. T. E. M.), xıV /4, s.216-226.

[14] Abdülkadir Özcan, Feridun Ahmet Bey, TDV yayınları İslam Ansiklopedisi, c.12, shf, 396-397, İstanbul- 1995

[15] Dr. Ümit KILIÇ, NİŞANCI FERİDUN AHMED PAŞA KANUNNÂMESİ, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 28 Erzurum 2005 281

[16] Dr. Ümit KILIÇ, NİŞANCI FERİDUN AHMED PAŞA KANUNNÂMESİ, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 28 Erzurum 2005 281

[17] Dr. Ümit KILIÇ, NİŞANCI FERİDUN AHMED PAŞA KANUNNÂMESİ, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 28 Erzurum 2005 281


 



KAYNAKÇA / İLGİLİ LİNKLER
1 Münşeat Nedir
2 Münşeatü's Selatin Nişancı Feridun Bey
3 DİVAN EDEBİYATINDA MÜNŞEAT MÜNŞEATLAR
4 İnşa Münşi İnşa- yı talebi İnşa-yı gayr-i talebî
5 Koca Nişancı Celalzade Mustafa Çelebi Eserleri
6 Yavuz Sultan Selim Hayatı Şairliği Şiirleri ve Edebi Kişiliği
7 Rüstem Paşa Tevarih-i Al-i Osman
8 Feridun Kimdir ( Şehname'de Acem Hükümdarı) Divan Şiirinde Feridun
9 Hat Süsleme Sanatı ve Şiirimizde Kalem ve Kalem İşi
10 Hattat Şeyh Hamdullah Kimdir ve Hattatlık Ekolü





Şahamettin KuzucularAdmin / Erkek / 1/20/2016