Harezmi Muhabbetname Harezm Sahası

 

 

Harezmi Muhabbetname 

 

Muhabbetname, Harezm sahası Türk edebiyatının değerli eserlerinden biridir. Eserin müellifi hakkında hemen hiç bir şey bilinmese dahi eser kendisine Harezmî mahlası takan bir şair tarafından kaleme alınmıştır.  

 

Harezmî  Muhabbetname adlı eserini, 754/1352 yılında [1]Hoca Bey adındaki devletin ileri gelenlerinden ve kim olduğu anlaşılmayan bir kişinin emri ile[2] manzum olarak yazılmıştır. Eser,  Altın Orda devleti sınırlarına dâhil olan Harezm ya da Sirderya boyunda yazılmış ve Harezm sahası eseri olarak kabul edilmiştir.

 

Muhabbetname’nin biri Uygur alfabesiyle diğer üçü Arap alfabesiyle olmak üzere   günümüze kadar ulaşan dört nüshası bulunmuştur.  İçeriğinde Farsça beyitlerinde olduğu de Muhabbet-name, mesnevi tarzında yazılmış bir eserdir.

 

MUHABBETNAMELERİN NÜSHALARI

Uygur alfabesi nüsha ile Arap alfabesi nüshalardan ikisi  İngiltere’nin başkenti Londra’da British Museum’dadır. A nüshası: Or. 8193′te kayıtlı Uygur harfli bir mecmuanın 160a – 173 yapraklan arasındadır. Bu nüsha ilk defa Bartold tarafından tanıtılmıştır. B nüshası ise British Museum Add. 7914′te kayıtlı Arap harfli bir mecmuanın 290 b-313 b  yapraklan arasındadır. [3]  “Mu habbet-nâme’nin Gandjeı 3, Şçerbak 4, ve Nadjib5 tarafından yapılan neşirleri,  British Museum’daki bu iki nüshaya dayanılarak yapılmış yayınlardır.”[4]

 

Diğer iki nüsha da Türkiye’de İstanbul’da millet kütüphanesindedir. C nüshası: İstanbul, Millet Kütüphanesi, Arabî, no 86′da kayıtlı Arapça Tefsir’in haşiyesindedir. D nüshası: İstanbul, Millet Kütüphanesi, Al i Emîrî, Manzum, no 949′da kayıtlıdır.

 

Eserin Türkiye’deki nüshalarını  Osman F. Sertkaya  tanıtmış, haklarında kamuoyuna bilgi vermiş ve bu nüshaları yayınlamıştır.Yurt dışında bulunan iki el yazması tıpkıbasımları yayımlanmış her iki yazmanın metinleri tamamen veya kısmen Gandjei, Şçerbak ve Nadjib tarafından neşredilmiştir.[5]

 

MUHABBETNAME’NİN İÇERİĞİ

 

Muhabbetname adlı eserde hem Türkçe hem de Farsça olarak yazılmış şiirler bulunmaktadır. Eser onbir küçük name şeklinde  düzenlenmiş, mesnevi  tarzıyla (mafailün/mefailün/feülün) vezninde yazılmıştır.[6]

 

Muhabbetnamenin içinde az sayıda kıta adı altında yazılmış olan  gazeller vardır. Eser de Türkçe şiirler de olmasına rağmen esr genel olarak Farsça beyitlerle yazıya geçirilmiştir.  Eserin içindeki Türkçe şiirlere bakıldığı zaman eserin müellifinin oldukça başarılı bir şair olduğu şiirlerinde Türkçeyi çok iyi kullandığı dikkati çeker.  Eserdeki Türkçe şiirler oldukça başarılı güzel ve yalındır. “Arada bir kendi yaşamıyla ilgili beyitler de yazan ozan yapıtını güçlü bir nazım tekniğiyle duygulu ve sanatlı bir söyleyişle anlatmıştır. “ [7]

 

Muhabbetname adlı eserden Seyfi Sarayi’de söz etmiş, Muhabbetname ve Harezmî’den övgüyle söz etmiş bununla da kalmayarak  Seyfi Sarayi malum eserinde Harezmi’nin bir gazeline nazire de yazmıştır. Harezm Türkçesinin ve  kültürel sahasının bir uzantısı olan Mısır Memluk devleti ozanı olan Seyfi Sarayi’nin bu eserden söz etmesi eserin şöhre3tinin Mısır’a kadar uzandığını göstermesi bakımından ilginçtir. ( bkz SEYFİ SARAYİ GÜLİSTAN TERCÜMESİ ( MEMLUK SAHASI)

Muhabbetname’nin şöhretinin  Mısır’a kadar yayılmasının dışında Hucendi’nin  Letafet-name adlı mesnevisinde de Harezmî’nin  Muhabbetnamesinden söz edilmiş ve eser hakkında övgü dolu ifadeler kullanılmıştır.

 

 

MUHABBETNAMEDEN ÖRNEKLER 

Olug tenrenen atın yad

“Möhebbetname” ne bunyad kıldm,

 

İke yaktu gevher galemge birgen,

Möhebbet genjene edemge birgen…

 

Möhemettin möhebbet kıldı peyde.

Mine mondak möhebbet kıldıþeyde.

 

İlahi, kıl nezer Harezmi-nazma,

Möhebbetne küñeldin sin yekseme.

 

Evel küreşkenen eyter

Tön – akşam kem, kürende bayram ayş

 

Möhemethuja bek devlet homayı. 

Boyordı ürge çadırvan ürelde,

 

Kedeh kilterdeler, mejles koroldı

“Höseyin” perdese üzre tözöp saz,

 

 

Beyeni vakigin eyter

 

Tebessüm kıldım, eyde: “Ey feleni!

Kitergel bezge layık ermegeni!

 

Küñel behrende küp gevherleren bar,

Ejünde parsi defterlereñ bar.

 

Möhebbet nerdene küplerdin ottoñ,

Çekerdik tel bele galemne totton.

 

Telermen kem: bezneñ tel berle peyde,

Kitabi eyleseñ bu kış katımda.

 

Yüce Tanrını adını yad ettim,

“Muhabbetname”yi inşa ettim.

 

İki parlak cevher aleme vermiş,

Muhabbet hazinesini insana vermiş…

 

Muhammet’den muhabbet peyda kıldı.

Beni böyle muhabbet delirtti.

 

İlahi, bak Harezmi nazma,

Muhabbeti gönülden sen eksiltme.

 

Önce Karşılşatığını Söyler

 

Gece ve akşam, göründü bayram ayı,

Muhammet Hoca Beg devlet kuşu

 

Buyurdu, tepeye şadırvan kuruldu,

Kadeh getirdiler meclis kuruldu.

 

“Hüseyin” perdesi üzerine dizip saz,

Müganni bu gazeli söyledi

 

 

Kaynakça

 

[1] Doç.Dr.Recep Toparlı, Harezm Türkçesi , Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Yayınları

[2] https://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/13161,harezmininmuhabbetnameeseripdf.pdf?

[3] Osman Sertkaya, Harizmi Muhabbetnamesinin İki Yeni Yazma Nüshası Üzerine,Türkiyat Mecmuası file:///C:/Users/user/Downloads/1126

[4] https://tr.wikipedia.org/wiki/Muhabbetname

[5] https://dergipark.org.tr/tr/pub/iutded/issue/17031/178481

[6] Osman Sertkaya, Harizmi Muhabbetnamesinin İki Yeni Yazma Nüshası Üzerine,Türkiyat Mecmuası file:///C:/Users/user/Downloads/1126

[7] https://tr.wikipedia.org/wiki/Muhabbetname



KAYNAKÇA / İLGİLİ LİNKLER
1 Atabetü'l-Hakayık Konusu Dili İçeriği Nüshaları Alıntılar
2 KUTADGU BİLİG’DEN SEÇMELER - GELENEKLER
3 Kutadgu Bilig
4 Kutadgu Bilig Hakkında Bilgiler Fergana ve Mısır Nüshaları
5 Divan-ı Lügat-it Türk'ten Örnekler
6 Divan-ı Lügat-it-Türk ve Kaşgarlı Mahmud Hakkında Bilgiler Tespitler Örnekler
7 Kaşgarlı Mahmud Divan-ı Lügat-üt Türk Deyim Atasözü Şiir Örnekleri
8 Codex Comanıcus Kuman Kıpçak Kitabı Sözlüğü
9 Et-Tuhfetü'z-Zekiyye fi' l-Lûgati't-Türkiyye ve Memluk Sahası Eserleri
10 Şeyh Şeref, Cevahirü'l Esrar ( Harezm Sahası)





Şahamettin KuzucularAdmin / Erkek / 20.01.2016