Codex Cumanicus Orijinal Nüshası ve Türkçe Çevirisi Hakkında

 

Codex Cumanicus Orijinal Nüshası ve Türkçe Çevirisi Hakkında


Kıpçak Türkçesi’nin en önemli eseri olan Codex Cumanicus, tahminen 1303–1362 yılları arasında yazılmış olan bir eserdir. Anonim bir eser olan Codex Cumanicus'un, İtalyan tüccarlar ve Kıpçak Hanı Özbek'in izniyle, aşağı Volga bölgesinde kendilerine tahsis edilen bir manastırda yaşayan on yedi Fransiskan misyoner tarafından yazıldığı tahmin edilmektedir.[1]

Eserin adı Latincedir ve Kırım lehçesine Kuman Kitabı olarak çevrilebilir.


Sözlük ve metinler derlemesi olarak sayılabilecek İki defter den oluşan eserin orijinal yazmaları Venedik'te, İtalya-Venedik Marciana Millî Kütüphanesinde bulunmaktadır.[2] Bir zamanlar Floransalı şair Petrargue'ın kitapları arasında bulunduğu için, bu mecmuaya Codex de Petrargue ismi de verilmiştir.

“Codex Cumanicus, bugün isimleri dahi kaybolmuş ve büyük Türk tarihinin unutulmuş sahifelerîne katılmış Kumanların biricik büyük dil abidesidir.” [3]


Eser, bir kıpçak Türkü tarafından hazırlanılmadığı gibi eserin yazılış amacı aslında

Avrupalıların kendi aralarında Kıpçak Türkçe ’sini anlayabilmek için hazırladıkları bir sözlük olmaktadır.  Eserde Kıpçak Türkçesi kelimelerinin Latince karşılıkları verilmiş, Kıpçak Türkçesine ait kelimelerin Almanca lügatçeleri de yazılmıştır. Eserde Türkçe kelimelerin yanında parçaları, halk ağzından derlenmiş Kıpçak Türkçesi kelimeleri bilmeceleri vb de bulunur.

 

Kısaca bu eser Avrupalı misyonerler tarafından Avrupalıların Kıpçak Türkçesini bilmeleri, Hristiyan Misyonerlerin Kıpçaklara Hristiyanlığı öğretebilmeleri için yazılmıştır.

 

 

Codex Cumanicus Orijinal Yazması Hakkında Bilgiler

 

 

Codex Cumanicus’un orijinal hali mecmua şeklinde ve iki defterden ibarettir:


  1. Defter: Latince, Farsça, Kumanca bir sözlüktür. Bu defterin Latincesi, daha çok İtalyancaya uygun şekiller gösterdiği için, bu bölüme Codex'in İtalyan bölümü denir. İtalyan bölümü 55 yaprak, 110 sayfa ve iki sözlük listesinden oluşur.[4]


2.Defter: Almanlar tarafından tertiplenmiştir. Bir Kuman-Alman sözlüğü bulunmaktadır. Bu bölüm de Latin harfleriyle yazılı, Kumanca metinler, Hıristiyanlığa dair Kumanca dualar, ilahiler ve Kıpçaklara ait bilmeceler vardır. Ayrıca Kumancaya ait gramer bilgileri bulunur. Alman kısmı 27 yaprak 54 sayfadan oluşur. Alman kısmı iki karışık sözlük listesi ve bir kısım metinlerden oluşur.[5]

Macar Türkolog Hermann Vambery(1832–1913) bu eser için ‘bir dil abidesi’ demiş. İnsanlığa hala hizmet ettiği için demek ki bu doğru bir deyimdir.

Codex Cumanicus sadece bir dil kitabı değil, aynı zamanda Kıpçak Türklerinin dini, sosyal ve ekonomik yaşamları hakkında bilgiler veren bir Türk mirasıdır.

Bu eser başlıca iki bölüme ayrılmaktadır:

1-Latince, Farsça ve Kumanca sözlük.

2-Hıristiyanlığa dair Kumanca dua ve ilahiler.

Sözlükte Kumanca’ya dair bazı gramer kuralları ve çeşitli cinsten oluşan sosyal hayata dair kelimeler bulunmaktadır.

Birinci bölüm, yani İtalyan kısmı üç sıra üzerine düzenlenmiş Latince-Farsça-Kıpçakça sözlükle başlar. Burada 1560 sözcük vardır. Sözcükler Latince abece sırasına göre dizilirler. Ardından sözcüklerin anlamlarına göre öbeklere ayrıldığı ikinci bir sözlük gelir. Her öbeğin başına, söz öbeğinin türüne göre bir başlık bulunur. Bu bölümde 1220 sözcük bulunur. Böylece İtalyan bölümü, biri alfabetik, diğeri anlam öbeklerine ayrılmış iki bölümden oluşur. İki bölümdeki 2680 sözcükten 200’ünün Farsça ve Kumanca karşılığı verilmez. Bu bölümün Latince yazım yanlışları İtalyan yazıcılarca yazıldığını gösterir. Bu nedenle söz konusu bölüme ‘İtalyan bölümü’ de denir.[6]

Eserin Almanlar tarafından hazırlanan ve Almanca Codex’i denilen ikinci bölümünde ise bir Kuman-Alman sözlüğü bulunmaktadır. Kumanca kelimeler bakımından bir hazine değeri taşıyan bu bölümde Latin harfleriyle yazılmış Kumanca metinler, Hristiyanlığa dair Kumanca dualar, ilahiler ve Kıpçak Türklerine ait bilmeceler vardır. Yine burada Kıpçak Türklerinin dini, sosyal ve ekonomik yaşamları üzerine bilgiler vardır. Alman Codexi bölümünde kelime listelerinin karşılıkları Almancadır.  

Bu kısımdaki maksat Kıpçaklara Hristiyanlığı öğretmektir.

İkinci bölüm daha değişik, çok renkli gereçleri içerir. Bu bölüm Kıpçak’ça-Almanca sözlükle başlar ve Kıpçak’ça-Almanca, Kıpçakça-Latince dizinler yer alır. Bunu Kıpçak’ça dua ve ilahilerle 47 bilmece izler. Kıpçak’ça metinlerin üzerinde Latince çevirileri bulunur. Yer yer Kıpçak’ça dilbilgisi kurallarına değinilir.

Alman bölümü otuza yakın dilimi içerir. Son on dilim Kıpçak’ının eklerine ayrılır. Bu içeriği ile Alman bölümü, İtalyan bölümünden daha değerlidir.

Codex Cumanicus Hakkında Çalışmalar


Günümüze kadar gelen bu Türk mirasından faydalanılarak birçok kitap yazılmış ve değişik çalışmalar yapılmıştır.

Alman yazar Dagmar Drüll’ün yazdığı ‘Der Codex Cumanicus, Geschichte und Gesellschaft’ (Codex Cumanicus, Tarih ve Toplum) adlı kitapta, eserin yazıldığı dönem, eserin yazılışı ve Kıpçaklar ve Kıpçak’ça hakkında detaylı bilgiler vermektedir.

 

Codex Cumanicus  ve Karadeniz, Artvin’deki Kıpçaklar üzerinde Fahrettin Kırzıoğlu’nun bazı çalışımları vardır.  Kıpçak Dili hakkında A. Caferoğlu ve Fuad Köprülü’de bazı çalışmalar yapmışlar,  Mustafa Öner, (  Bugünkü Kıpçak Türkçesi TDK, Ankara, 1998 ) ve Murat Adji,  ( Kaybolan Millet, Deşti Kıpçak Medeniyeti, Çeviren, Dr. ZeynepBeğüm Özer, Page yayınları ) nin bazı çalışmaları da olmuştur. Danimarkalı K. Crönbech 1942 de Codex Cumanicus'un Türkçe kelime hazinesini toplayıp bir sözlük haline koymuştur. Bu çalışma TDK tarafından basılmıştır.

 

Codex Cumanicus’un Türkçe Çevirisi

 

Codex Cumanicus, Erciyes Üniversitesi Edebiyat Fakültesi öğretim üyeleri Prof. Dr. Mustafa Argunşah ve Doç. Dr. Galip Güner tarafından Ekim 2015 tarihinde günümüz Türkçesi ile yayımlanmıştır. [7][8]

 

Eserin Prof. Dr. Mustafa Argunşah ve Doç. Dr. Galip Güner tarafından hazırlanan Türkçe baskısı 1079 sayfadır.

 

 İçindekiler:

 

Eser Hakkında Birkaç Söz (s. 11-16)

Kısaltmalar :  (s. 17-20)

Giriş (s. 21-36)

Codex Cumanicus’un Dil Özellikleri (s. 37-128

  1. Ses Bilgisi (s. 59-71)
  2. Şekil Bilgisi (s. 73-128)

Codex Cumanicus :  I Metin (s. 131-235)

Codex Cumanicus :  II Metin (s.239-325) şeklinde devam eder.[9]

 

 

Edebiyat, Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu sitede Paylaşabilirsiniz.
 
  BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM  veya s_kuzucular@hotmail.com

KAYNAKÇA 

 

[1] https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/Icerik.aspx?a=/e/ARAMA/%C4%B0SLAM%C4%B0-D%C3%96NEM-EDEB%C4%B0YAT-SAHALARI/CODEX-COMANICUS--KUMAN-K

[2] https://tr.wikipedia.org/wiki/Codex_Cumanicus

[3] Dr. SAADET ÇAĞATAY, CODEX CUMANİCUS SÖZLÜĞÜNÜN BASILIŞI DOLAYISİYLE, https://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/26/1044/12612.pdf

[4] Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 382.

[5] Ahmet Bican Ercilasun, Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010,

[6] Dr. SAADET ÇAĞATAY, CODEX CUMANİCUS SÖZLÜĞÜNÜN BASILIŞI DOLAYISİYLE, https://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/26/1044/12612.pdf

[7] Melike UÇAR, Dil Araştırmaları, Güz 2015/17: 290-295

[8] Argunşah, Mustafa; Güner, Galip (2015), Codex Cumanicus, İstanbul: Kesit Yayınları, ISBN : 9786059100595

[9] Argunşah, Mustafa; Güner, Galip (2015), Codex Cumanicus, İstanbul: Kesit Yayınları, ISBN : 9786059100595



KAYNAKÇA / İLGİLİ LİNKLER
1 Codex Comanıcus Kuman Kıpçak Kitabı Sözlüğü
2 Codex Cumanicus Orijinal Nüshası ve Türkçe Çevirisi Hakkında
3 MEMLUK ( Kıpçak ) SAHASI EDEBİYATI
4 Kuzey Kıpcak-Kuman Sahası
5 Seyfi Sarayi Gülistan Tercümesi ( Memluk Sahası)
6 Hüsam Katip ve Cümcüme-name'si ( Harezm Kıpçak )
7 Şeyh Şeref, Cevahirü'l Esrar ( Harezm Sahası)
8 İSLAMİ DÖNEM OZAN GELENEĞİ
9 Divan Edebiyatının Kaynakları
10 İLK İSLAMİ ESERLER





EsaAdmin / Erkek / 24.08.2016