Divan edebiyatı Nesir Türleri ( Genel açıklamalar)

 

Divan Edebiyatı şiire ağırlık veren bir edebiyattır. Düzyazı, ancak bilimsel çalışmalarda, tarihlerde, kimi sanatsal metinlerde ve gezi türü eserlerde kullanılmıştır. Divan edebiyatında üç tür düzyazı biçimi vardır. Yalın düzyazı, süslü düzyazı ve orta düzyazı. Yalın düzyazıda halkın konuştuğu dil kullanılmış, halk kitapları, halk öyküleri, Kur’an tefsirleri, hadis açıklamaları bu türde yazılmış eserlerdir.

 

Süslü düzyazıda (nesirde) hüner ve marifet göstermek amaçlanmıştır. Bu türe genellikle medrese öğrenimi görmüş, Osmanlıcayı iyi bilen yazarlar yönelmiştir. Çok uzun cümlelerin, bol söz ve anlam oyunlarının göze çarptığı bu türün en belirgin örneklerini Veysi ve Nergisi vermiştir. Süslü düzyazıda çok ürün verilmiş bir alan da tezkire’dir. Bu türün ilk örneğini, 16. yüzyılda Âşık Çelebi yazmış ve tezkire geleneği 19. yüzyılda Fatih Efendi’ye gelene kadar sürmüştür.

 

Orta düzyazı (nesir) ise, divan edebiyatının hemen hemen bütün klasik yazarlarının yazdığı bir türdür. Belirgin özellikleri, söz ve anlam oyunlarından, hüner ve marifet göstermekten kaçınılmış ve içeriğin ön planda tutulmuş olmasıdır. Özellikle tarih, gezi, coğrafya ve din kitapları bu türde (orta nesirle) yazılmıştır.

 

Edebiyatı’nda düzyazılar, yazılış amacı ve dil tutumu dikkate alınarak üçe ayrılır:

 

  1. Sanatlı(süslü) Düzyazı: Söz ustalığı göstermek amacıyla yazılır. Sinan Paşa’nın Tazarru’at adlı eseri, bu türün en tanınmış örneğidir. Sanatlı düzyazıya inşa denir

 

  1. Orta Düzyazı: Yer yer ağır ve süslü, yer yer sade bir dille yazılan düzyazılardır. Genellikle tarih kitaplarında bu düzyazı türü görülür. Osmanlılar zamanında tarihçilik,’vakanüvis’ adı altında yürütülen bir tür memurluktu. Sarayda görevlendirilen vakanüvisler, önemli önemsiz her olayı günü gününe notlar halinde yazarlardı. Bu eserler, olay anlatımına dayalı olduğundan, bilimsel tarih anlayışıyla bağdaşmaz. Divan döneminin başlıca tarihçileri arasında Aşıkpaşazade ,Ali, Ebülgazi Bahadır Han,Naima, Peçevi, Mütercim Asım sayılabilir.

 

  1. Sade Düzyazı: Dil ve anlatım ustalığının değil, ele alınan konunun önem taşıdığı düzyazı türüdür. Bu anlayış nedeniyle, sade düzyazılarda ustaca söz söyleme çabası görülmez; dil açık, yalın, doğaldır. Bu düzyazı türünü kullananlardan başlıcaları şunlardır: Mercimek Ahmet , Katip Çelebi, Evliya Çelebi (Eseri:Seyahatname).

 

Din Dışı Yazı Türleri: Tezkire, Tarih, Seyahatnâme, Sefaretnâme, Siyasetnâme, Münazara, Münşeat

 

Tezkire

 

Ünlü kişilerin yaşam öykülerinin toplandığı eserlerdir.  Şairlerin yaşam öykülerini anlatanlara Tezkiretü’ş-şuara ya da tezkire-i şuara, din adamlarının yaşam öykülerini anlatanlara tezkiretü’l evliya, hattatların yaşam öykülerini anlatanlana tezkiretü’l-hattatin, bilginlerin yaşam öykülerini anlatanlara tezkire-i ilmiye, Halvetiye tarikatı şeyhlerinin yaşam öykülerini anlatanlara tezkiretü’l- halvetiye, müzikçilerin yaşam öykülerini anlatanlara tezkire-i musikişinasan denir. Tezkireler ilk kez İran edebiyatında ortaya çıktı. Türk edebiyatının ilk tezkiretü'ş-şuara’sını Ali Şir Nevai Mecalisü'n-Nefais adıyla yazdığı tezkire olmaktadır.

 

Şuarâ Tezkiresi, Klasik Türk edebiyatında şairlerin biyografilerini, eserlerini ve edebi kişiliklerini anlatan eserlerdir. Ancak bunlarda, günümüzde ayrıntılı biyografi anlayışı bulmak mümkün değil. 15. yüzyılda yaşamış olan Latîfî'nin şair Haffî hakkın yazdığı Tezkiretü'ş-Şuara, bu nesir türüne örnektir.

 

Tarih

 

Geçmiş olayları, geçmiş belli bir dönemi, belli bir kişi ya da kahramanı çevresi ve dönemiyle birlikte anlatan sanatlı düzyazı türüdür. 

 

Sefaretname

 

Siyasal bir görevle yurtdışına gönderilen elçilerin ya da bunların yanlarında bulunanların gittikleri yerin durumuna ve özelliklerine ilişkin izlenimlerini, görüşlerini, olayları anlattıkları yapıtlardır. En tanınmış örneklerden biri Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin Sefaretnamesi’dir.

 

Seyahatname

 

Yazarların gezip gördükleri yerlerden edindikleri izlenim ve bilgileri aktardıkları edebi eserlerin tümüne seyahatname denir. Temel amaç, yurtdışı ya da içinde gezilen yerlerin doğal güzelliklerini, toplumsal yaşamlarını, gelenek ve göreneklerini tanıtmaktır. Seyahatnameler çoğu kez tarihsel birer yapıt olarak görülür. Piri Reis’in Kitab-ı Bahriye’si bu türe güzel bir örnektir.

 

Siyasetname

 

Devlet adamlarına yöneticilik sanatına ilişkin bilgiler veren edebi yapıtların genel adıdır. Genel olarak hükümdarlar için kaleme alınmış olan siyasetnamelerde onların sahip olması gereken nitelikler, saltanatın koşulları ve kuralları anlatılır. İdeal bir devlet örgütünün nasıl olması gerektiği belirtilir. Ve kötü yönetimlerin zararlı sonuçları açıklanarak, yöneticiler uyarılır. Vezirler ve emirler için yazılmış siyasetnameler de vardır. Siyasetnamelerin en ünlüsü Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün Melikşah’ın isteği üzerine kaleme aldığı Siyasetname’dir. Türk edebiyatının en önemli siyasetnamesi ise Yusuf Has Hacib’in Kudatgu Bilig adlı kitabıdır.

 

Münazara

 

Karşıt iki öğenin ya da karşıt iki görüşün karşılaştırıldığı yapıtlardır. Şiir ya da düzyazı olarak yazılabilir. Ya da her iki türden bölümler içeren münazaralar da vardır.

 

Münşeat

 

Mektuplardan ya da çeşitli konulardaki düzyazılardan oluşan eserlerdir. Kapsamları bakımlarından üçe ayrılır. Resmi yazılardan oluşan münşeatlar, genellikle devlet büyüklerince kaleme alınan çeşitli konulardaki düzyazılardır. Her türden kişiye yönelik yazı türlerinin başlıklarını, son sözlerini, bu yazılara uygun düşecek tümceleri, kullanmaları bir araya getiren münşeat. Ve son olarak şairlerin mektuplarından oluşan münşeatlar.

 

 

Din konulu düz yazı türleri

 

Evliya tezkireleri

 

Din ulularının gerçek ya da efsaneleştirilmiş yaşam öyküleri ile kerametlerini anlatan yapıtlardır. İçinde İslam velilerinin yaşamlarına ilişkin bilgilerin yanında vaazlar ve ahlaki öğütler de yer alır. Sinan Paşa’nın Tezkiretü’l-Evliya adlı eseri ile Ahmed Hilmi’nin Ziyaret-i Evliya adlı yapıtları bu türün divan edebiyatımızdaki başlıca örnekleridir.

 

Kısas-ı enbiya

 

Peygamberlerle ilgili kıssaları içeren yapıtların genel adıdır. İlk kısas-ı enbiya Kısai’nin 9. yüzyılda yazdığı Kitabü Kısasi’l-Enbiya adlı eseridir. Türkçe kısas-ı enbiya kitapları arasında Rabguzi’nin 1310’da Çağatay Hanı Termaşir’in emiri Nasuriddin Tokboğa’nın emriyle yazdığı Kısasü’l-Enbiya ve Ahmet Cevdet Paşa’nın Kısas-ı-Enbiya ile Tevarih-i Hulefa adlı eserleri sayılabilir.

 

Siyer

 

 

Hazreti Muhammed’in yaşam öyküsünü ya da halifeler ve hükümdarların savaş ve barış dönemlerindeki uygulamalarını, ululararası ilişkileri konu edinen düz yazı biçimidir.

 

Erzurumlu Yusuf Ömer Darir’in altı ciltlik "Siyer-i Nebi"sinden Hz Muhammed'in  Cebrail ile görüşmesini tasvir eden minyatür. Hz. Muhammet'in yüzünün örtülü olduğuna dikkat ediniz.

 

 

MENAKIPNAMELER

 

Menakıpnameler konu edindikleri kişilere göre iki kümede toplanabilir:

 

1) Din uğrunda savaşan kahramanların yaşam ve serüvenlerinden, olağanüstü güçlerinden söz eden menakıpnameler.

2) Din uluları, ermiş sayılan kişiler, velilerle ilgili menakıpnameler. Halk romanı sayılan bu yapıtlarda destansı nitelikler ağır basmaktadır.

 

Arapça, Farsça yazılmış olanların dışında menakıpnamelerin çoğu halk için, halkın anlayabileceği dille yazılmışlardır.

 

Bu kitaplar genellikle dilden dile dolaşan çoğu olağanüstü olayların söz konusu olan kişinin ölümünden sonra birisi tarafından toplanıp işlenmesiyle oluşturulmuştur.

 

Anlatım biçimi bütünüyle halk hikâyesinin anlatım biçimidir. Olaylarda masal ögeleri egemendir. Anlatılan olağanüstü olaylar genellikle aynıdır. Küçük değişiklikler yapılmıştır.

 

Yalnız kişiler ve yer değişir. Menakıpnameler ikili özellik taşıyan yapıtlardır. Hem bir edebiyat ürünü olarak edebiyat tarihinin malıdır hem de edebiyat tarihi için kaynak niteliği taşırlar.

 

Olağanüstü ögeler ayıklanıp verilen bilgiler tarihî bilgilerle karşılaştırılarak yöntemsel bir biçimde değerlendirilirse dönemin toplumsal, dinî, kültürel görünümünü saptamak olasıdır.

 

Velayetname

Tarikat ileri gelenlerinin hayatlarını ve menkıbelerini anlatan kitap. Veli evliya menkıbelerini, mucizelerini, dervişlerinin gözünden aktaran eserlerdir.

 

Divan edebiyatı biyografik nesir türleri:

Daha çok mesleklerine göre düzenlenmiş ve birden fazla kişinin biyografisinin yer aldığı tezkire, menakıp, vefeyat , devha ,sefine ,tuhfe ,hadika ,fihrist ,silsilename şa-irname ,sicil gibi adlar altında birçok eser kaleme alınmıştır.

 

Edebiyat Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu sitede Paylaşabilirsiniz.

 BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM  veya [email protected] 



KAYNAKÇA / İLGİLİ LİNKLER
1 Gezi Seyahatname Tüm Özellikleri ve Tarihçesi
2 Kıssas-ı Enbiya Eserleri
3 MENKIBE NEDİR VE DİVAN EDEBİYATINDA MENKIBELER VE MENKIBEVİ ŞAHSİYETLER
4 MENAKIBNÂME NEDİR TÜM ÖZELLİKLERİ
5 VELAYETNAME NEDİR VE ÖRNEKLERİ
6 Gazavat-ı Ali Der Memleket-i Sind Hakkında ve Özeti
7 Gazavatname ve Türleri
8 Zafernamei Hazreti Sultan Murad Han Rahimizade İbrahim Çavuş
9 Münşeatü's Selatin Nişancı Feridun Bey
10 Münşi Nedir





Şahamettin KuzucularAdmin / Erkek / 1/20/2016