Eski Türkçe Dönemi  ve Ses Kelime Cümle  Değişimleri

 

 

Göktürk Alfabesi 

Eski Türkçe Dönemi  ve Ses Kelime Cümle  Değişimleri

 

Türkçenin metinler ile takip edilebilen yazı dilinin ilk devresini oluşturan ve yazılı belgeler ile bilinen ilk devresine verilen ad olmaktadır.

Eski Türkçe devresi Göktürkler, Uygurlar ve Karahanlılar devrinin ilk devresini oluşturan tarihi kesiti kapsamaktadır.  Orhun Yazıtlarının ortaya çıkışından Karahanlılar zamanındaki ilke İslami eserlerin yazıldığı surece kadarki 8 asırlık devre Eski Türkçe devresi olarak adlandırılmıştır.  ( bkz ORHUN YAZITLARI HAKKINDA DETAYLI BİLGİLER )

Bu devirlerde Türkler Moğolistan’ın kuzeyi,  Ötüken ve Karakurum ile Uygurların yerleştikleri tarım havzaları olan Doğu Türkistan’a doğru yayılmışlardı. Bu coğrafyada bulunan Türkler o yıllarda yeni yeni Batı’ya doğru yöneliyorlardı.  

Kuzeyde olanlar yani Göktürk Kağanlığı sınırları içeresinde yaşayanlar yazılı metinleri 38 harften oluşan Göktürk Alfabesi  ( Orhun ) ile taşa ve sert yüzeylere kazınacak şekilde yazmışlardı. ( bkz ORHUN ABİDELERİ VE DİĞER GÖKTÜRK YAZITLARI )   Orhun Göktrk Yenisey yazıtlarından  gnmze ulaşan en eski en eski Türkçe metinler Mahan Kağan ( Bugut) Çoyren (Çoyr) / (687 – 692) Hoytu Tamir / (717 – 720) Öngin (İşbara Tamgan Tarkan) (719 – 720) yazıtlarıdır. [1]

 Güneydeki tarım havzalarına yerleşerek yerleşik hayata geçen Uygurlar ise yazılarını kil tabletlere, kumaşa ve kâğıda yazabilecek bir seviyeye gelebilmişler matbaayı da buldukları için çok sayıda yazılı eser de bırakmışlardı.  ( bkz UYGUR ALFABESİ ( ESKİ VE YENİ) )

Eski Türkçe dönemindeki Türkçenin gelişim ve değişimleri Göktürk Abideleri,  Uygur Metinleri ve Karahanlılar zamanında yazılan ilk İslami eserlerdeki yazılı belgelere dayanarak ortaya çıkarılmıştır.  ( bkz  YENİSEY VE ORHUN YAZITLARI )

Bu  yazılı belgelere dayanarak Göktürkçe ve Uygur Türkçesi arasında, ses, kelime yapısı, cümle yapısı ve  kelime hazinesi bakımlarından oluşan değişimler ortaya konulabilmiştir.

 

Eski Türkçe Döneminde Başlıca Değişimler

Bu sekiz asırlık dönem içerisinde ortaya çıkan belli başlı değişimler şunlardır.

  1. D- Y SESİ DEĞİŞİMİ: Eski Türkçede” d “sesi “y “sesine dönüşmüştür. (Örnek: kađgu > kaygu > kaygı)
  2. G- Y SESİ DEĞİŞİMİ:  Kelimelerin sonlarındaki  “g” sesleri önemli ölçüde  “y”  sesine dönüşmüştür.
  3. T – D SESİ DEĞİŞİMİ: Kelime başlarındaki “ t “ sesi  “ d “  sesine dönüşmüştür. "tag" > "dağ"
  4. “Eski Uygur Türkçesinde ablatif halinin asıl eki +DIn'dırve bu ek kısmî uyuma tabiidir.
  5. Eski Uygur Türkçesinde genitif hali eki hem ünlülerden, hem ünsüzlerden sonra +nIng biçiminde olup ek kısmî uyuma tabiidir.
  6. Eski Uygur Türkçesinde gelecek zaman eki +gAy olup bu ek uyuma tabiidir.
  7. Ar eki Köktürkçede zarf-fiil eki olarak kullanılmaktaydı; henüz şart kipi oluşmamıştı. Eski Uygur Türkçesinde ise +sAr ekinden sonra şahıs zamirlerinin kullanılmasıyla şart kipi oluşmuştur. “ [2]
  8. Köktürkçe de sadece kişi,konçuy gibi insanla ilgili kelimelerde kullanılan +lAr çokluk eki, Eski Uygur Türkçesinde her türlü isim,zamir ve sıfatta kullanılabilen genel çokluk eki haline gelmiştir ve çokluk eki uyuma tabiidir. ”

 

KAYNAKÇA 

[1] https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/Icerik.aspx?a=/e/ARAMA/%C4%B0SLAM%C4%B0YET-%C3%96NCES%C4%B0-D%C3%96NEM/ORHUN-AB%C4%B0DELER%C4%B0-VE-D%C4%B0%C4%9EER-G%C3%96KT%C3%9CRK-YAZITLARI/%C5%9EAHAMETT%C4%B0N-K

[2] Erdem konur, https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/Icerik.aspx?a=/e/ARAMA/%C4%B0SLAM%C4%B0YET-%C3%96NCES%C4%B0-D%C3%96NEM/ESK%C4%B0-UYGUR-T%C3%9CRK%C3%87ES%C4%B0NDEK%C4%B0-BAZI-EKLER-VE-BU-EKLER%C4%B0N-%C3%96ZELL%C4%B0KLER



KAYNAKÇA / İLGİLİ LİNKLER
1 Orhun Yazıtları Hakkında Detaylı Bilgiler
2 Göktürk Bengütaşları Yazıtları Anıtları
3 ORHUN YAZITLARINDA SOSYAL VE SİYASİ MESAJLAR
4 İSLAMİYET ÖNCESİ YAZILI ESERLERİ
5 Göktürkçenin Ses Özellikleri
6 UYGUR TÜRKÇESİNİN DİL ÖZELLİKLERİ
7 Manici Budacı Uygur Nesir Eserleri
8 UYGUR ALFABESİ ( Eski )
9 UYGUR TÜREYİŞ DESTANI
10 Uygur Medeniyeti ve Akupukuntur





EsaAdmin / Erkek / 24.08.2016