MENÜ
DUYURULAR
SON 5 ÜYEMİZ
BEĞENİLENLER
Eskişehir ve Lüle Taşı
Ekleyen : Adem , 21 Ağustos 2016 Pazar Beğen

   

 

Eskişehir, antik çağlardan beri coğrafik, siyasal ve ekonomik yönlerden önemli konuma sahip olmuş bir kenttir. Eskişehir  tarım, ticaret ve sanayi ve madencilik yönünden önemli bir ekonomik potansiyele sahiptir.  Bu maden kaynaklarının başlıcaları, lületaşı, manyezit, barosit, manganez, perilit ve kromdur. Bu madenlerin içerisinde lületaşı, Eskişehir açısından son derece önemli bir yer tutar.

Lüle kelimesi Farsça bir kelimedir. Ancak bu kelime XVI. yy. dan sonra Avrupa’ya oradan da ülkemize girerek milyonlarca insanı kendine bağımlı kılan tütün kelimesinden önce dilimize girmiştir.  Lüle taşı yurt dışında çok rağbet gören özellikle pipo yapımı konusunda tercih edilen bir hammaddedir. Çin'in taklit edemediği tek hammadde olan lüle taşının yurt dışına ihracı yasaktır. (1)

Lületaşı maden olarak hidratlı bir magnesium silikattır3. % 70'i karbonat de magnesie, % 25'i silikat ve bir de arjil olan lületaşı beyaz ve çok yumuşak bir taştır. Ne kadar yumuşak ve beyaz olursa kalitesi de o kadar artar. (2) Lüle taşı, magnezyum ve silisyum esaslı ana kaya parçalarının yerin muhtelif derinliklerindeki başkalaşım katmanları içinde, hidrotermal etkilerle hidratlaşması sonucunda oluşmuş kayaçtır. Bu kayacı fark eden bir alman mineralog (E. F. Glocker) tarafından 19. yüzyıl ortalarında sepiolit olarak adlandırılmıştır. Sepiolit ismi mürekkep balığının yunanca ismi olan 'sepion'a ithafen verilmiştir. (3)

Lületaşı yatakları Türkiye'den başka ülkelerde, örneğin Kırım'da, ispanya'da Madrid civarında, Fransa'da Seine et Marne yöresinde olmak üzere diğer bazı Avrupa ülkelerinde hatta Amerika'da da vardır. Ancak kaynaklara göre bunarın en kalitelisi ve güzeli Türkiye'de, Eskişehir'de çıkarılanıdır.(2)

Eskişehir civarında üç temel bölgede yer alıyordu. Bunlardan birincisi Alpu'nun kuzeyinde Gökdere Köyü-Sündiken Dağları-Kızılören-Gündüzler-Sepetçi-Margi ve
Kemitli hattıdır. İkincisi Alpu Ovasından Sarıkavak Dağı civarı- Sarısu-Karahöyük hattı, üçüncüsü ise yukarı Porsuk Vadisi-Nemli Köyü hattıdır. (4)

Arkeolojik çalışmalar, Lüle Taşının yaklaşık 5000 yıl öncesinden bilindiğini ve değişik amaçlarla kullanıldığını göstermiştir. Günümüzde Lüle Taşı süs eşyası ve özellikle Pipo yapımında kullanılmaktadır. Pipo ile tütün içme alışkanlığının yaygınlaşması Lüle Taşının tüm dünyada tanınmasını sağlamıştır.Eskişehir dünya lületaşı rezervlerinin %70′ine sahiptir. “Beyaz Altın” ve “Denizköpüğü” adları da onun değerini ve rengini anlamlı bir şekilde ortaya koymaktadır. (1)

Lületaşı 25-30 m'den daha az veya daha çok derinlikte toprak katmanları özellikle kil tabakalar arasında damarlar halindedir7. Lületaşı çıkarılan galeriler kuru ve sulu olmak üzere iki türlüdür. Sulu olanlar içinde sürekli su olan galerilerdir. Bunlardan çıkarılan taşlar daha kalitelidir ve dolayısıyle daha da çok kazanç sağlar. Lületaşının
çıkarılışı diğer madenlere oranla çok kolaydır8. Bunların "sırmalı, birimbirlik, pamuklu, taneli, dökme, cılız" v.s. gibi çeşitleri vardır. Bunlar kendi içlerinde kalitesine göre de kısımlara ayrılır. Çıkarılan ve temizlenen taşlar balmumları sürülerek yine türleri ve kalitesine göre belli sayıda sandıklara konur. Her türün sandık boyları
ve kapasiteleri ayrıdır. Lületaşı sandıklarla satılır(2) .

Lületaşı doğal olarak peynir gibi yumuşaktır. Çıkarılıp açıkta bırakılırsa emici özelliğinden dolayı sertleşir. Ancak ıslak bez içerisinde saklanırsa sertleşmez veya su ile ıslatılırsa tekrar yumuşar. İşte bu özelliğinden dolayı işletmeye elverişlidir.(2)

Yaklaşık olarak üç yüzyıldır blinen ve üretilen lületaşları Eskişehir ve Mihalıccık'tan üretilerek sandık sandık yurtdışına satılmaktadır. 18 yy dan itibaren , özellikle, ağızlık ve pipo yapımı için oldukça kullanışlı olduğu anlaşılmış ve ülkemizde bu yönde kulanılmayabaşlayarak Eskişehir de lüle taşı işlemeciliğinin ve geleneksel el sanatının oratay çıkmasına vesile olmuştur. Önceleri sandık sandık çıkarılarak yurt dışına da satılan lüle taşınınihracı yasaklanmış ve tamamen yurt içinde lüle taşı ile yapılan malzemelerin kullanımı için serbest bırakılmıştır. Başlangıçta tamamen ihraç edilen ham Lüle Taşları Avrupa'da işlenmekteydi. Günümüzde ham Lüle Taşı ihracı önlenmiş ve tamamının, Cumhuriyet döneminde yetişmiş Eskişehir'li ustalar tarafından işlenmesine bırakılmıştır.

Lüle Taşı işlemeciliği yeteneklendirilmiş bıçaklarla Lüle Taşı üzerinde her türlü işleme yapılabilir. (5) Genellikle ustaların kendilerince hazırlanan lüle taşını yontma ve kesmek için özel olarak imal edilen  bıçakların ve benzeri araçların sayısı  elliye yaklaşmaktadır. Lületaşından ürünlerin yapımında ve süslemesinde kullanılan araçlar; tahra, kaba bıçağı, torna, iskarpela, ocak, işleme bıçağı, sıyırgı, matkap, freze ve uçları, kargaburnudur. (6) Uzun süreli çalışmalarda nemini kaybederek sertleşen taş suya batırılarak yeniden yumuşatılabilir. Taşın doğal biçimine en uygun modelinin seçilmesi işletmede esastır. Böylece taşın mümkün olan en az fireyle değerlendirilesi sağlanır. Lüle taşından üretilen eşyaların meydana çıkarılmasında tek kıstas ustasının hayal gücü ile tasarım kaabileyetidir.

 1940’lı yıllarda gelişmeye başlayan Lületaşı işlemeciliği 1950’li yıllardan başlayarak bir el sanatı olarak kendini göstermeye başlar. Önceleri yalnızca pipo yapımı konusunda gelişme kaydeden Lületaşı, kolye, bilezik, küpe ve biblo gibi süs eşyalarında da aranılan bir taş olmaya başlamıştır. (6) Günümüzde lüle taşı işlemecilğinde ustalaşan usta ve sanatçıların çoğlamasıyla lüle taşından üretilen eşyaların sayısının ve çeşidinin artmasına da evesile olmuştur.

Model konusunda en önemli kaynak gözle ve ustaların hayal gücüdür. Tasarlanın biçimde işlenen Lüle Taşı endirct ısıyla uzun sürede kurutulur ve çok ince zımparalanır. tamamlanan Lüle Taşı eserler beyazlatılmış ve yetir kadar ısıtılmış balmumuna batırılarak cilalanır. Yüzeyden itibaren sıcak balmumu emdirilmiş Lüle Taşı eserler ovularak parlatılır. Bu esnada effaf krem, sari renk alan Lüle Taşı, fildişine benzer bir görüntü kazanır. Bu yüzyılın başlarında, özellikle, hanımların parça taşlardan el temalarında boncuk çekmesiyle başlayan Lüle Taşı işlemeciliği Cumhuriyet yıllarından itibaren çok yönlü olarak gelişmiştir.(1)


Çok hafif ve gözenekli olan lületaşı kurutulduktan sonra tekrar neme veya herhangi bir gaza maruz kalırsa bu nemi veya gazı büyük ölçüde emer, tekrar kururken de bu nemin veya gazın içindeki artıkları bünyesinde tutar. Bu temel özelliği dolayısıyla çok uygun bir pipo malzemesi, aynı zamanda pek çok sanayi dalında iyi bir emici , filtre , yalıtım ve dolgu malzemesidir. (7)

Lüle taşından kullanım maksadına da uygun eşyalar üretilebildiği gibi  sanatsal nitelikler taşıyan özgün heykel, biblo, pipo, aksesuar, kolye, madalyon, küpe, vazo, kalem, bileklik, küllük vb esetetik değeri yüksek sanat eserleri de üretilebilmektedir. Eskişehir de  başlıca bir sektör haline gelen  lüle taşı işlemeciliği sadece bu işle uğraşan imalaethanelerin ve satış noktalarının ortaya çıkmasına vesile olduğu gibi sadece  lüle taşından üretilmiş ürünlerin satıldığı nostaljik görünümlü pasaj ve çarşıların  oluşmasına da zemin hazırlamıştır.

Lületaşından yapıla:  ev eşyaları ve aksesuarı; heykel, (biblo) büst, pano, resim çerçevesi, pudriyer kutusu (müchever kutusu), tütsülük, satranç takımı, işleme yüzüğü, anahtarlık, kitap ayracı, baston ve baston başı, zarf açacağı, tespih, paskalya yumurtası, kolye, bilezik, küpe, broş, yüzük, saç tokası gibi her biri birer sanat eseri değeri taşıyan ürünler bu mekanlarda satılmaktadır. Üretilen ürünlerinin büyük bir kısmı ihraç edilen Eskişehirli ustaların ürettiği u sanatsal değeri olan ürünler her yıl ülkemize oldukça mühim tutarlarda döviz girdisi sağlamakta, hem de Eskişehir'e özgü geleneksel el sanatlarımızın gelişmesine ve kültürel zenginliğinin çoğlamasına da zemin hazırlamaktadır.

Üretilecek mamulllerin ihtaiyacı olan lületaşı hammaddesini çıkarmak için üç yüzden fazla kuyunun faaliyette olduğu binlerce işcinin de istaihdamına olanak sağlayan bu iş kolu ekonomik gaye ile sanatsal gayeyei br araya getirmesi bakımından da ilginç bir misyona sahiptir.

Zarif narin yapısıyla tamamen özgün bir malzeme olan Lüle Taşından  artık sadece tütün içim araçları değil, kullanım ve estetik değeri yüksek yepyeni eserler de üretilmektedir. Lüle taşı işletmeciliği  Eskişehir için Eskişehir'e özgü bir gelenek oluşturmuş, Eskişehirde kültürel, snatsal ve ekonomik anlamda Eskişehir için önemli işkolu yaratmıştır. Ekonomik anlamda pek çok kişiye istihdam ve gelir kapııs olduğu gibi üretilen eşyaların üretim aşamaları ile yepyeni bir kültür meydana getirmiş, sosyal alanda sağladığı getirilerin yanısıra kültürel anlamda güzel ve kendine özgü bir gelenek oluşturmayı başarmıştır.
 

  1. http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/sanat/175-lule_tasi_ve_islemeciligi.html
  2. Doç. Dr. Cahit BİLİM, DENİZ KÖPÜĞÜ, LÜLETAŞI,nkara.edu.tr/dergiler/19/868/11017.pdf shf, 90- 95
  3. tr.wikipedia.org/wiki/Lüle- taşı
  4. Doç. Dr. Cahit BİLİM, DENİZ KÖPÜĞÜ, LÜLETAŞI,nkara.edu.tr/dergiler/19/868/11017.pdf, shf, 120  
  5. http://www.hanemartcenter.com/tr/meerschaum.htm
  6. Kaynak, Doç. Dr. Melda Özdemir, http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/sanat/176-lule_tasi_ile_uretilen_esyalar.html
  7.  http://www.yenifrm.com/lule-tasindan-eserler-meerschaum-t119098.html#ixzz21c5d1xIT



 

Not: Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme, Resim,Tablo, kaligrafi, Fotoğraf, minyatür, hat ve  benzeri çalışma  ve araştırmalarınızı, sitemize üye olarak ,  bize başvurarak ESA'da paylaşabilir, kendinizi ve ürünlerinizi tanıtabilirsiniz.

 BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM  veya s_kuzucular@hotmail.com

 

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...